Κυριάκος Παναγιωτάκος - Μπλε Πολυκατοικία
Κυριάκος Παναγιωτάκος - Μπλε Πολυκατοικία

Κυριάκος Παναγιωτάκος, ο Μοντερνιστής Αρχιτέκτονας

Ο Κυριάκος Παναγιωτάκος, ο Μοντερνιστής Αρχιτέκτονας (1902 – 1982), υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες δημιουργούς του Μεσοπολέμου. Για μιάμιση περίπου δεκαετία υπηρέτησε με συνέπεια αυτό το αρχιτεκτονικό ρεύμα, παραδίδοντας μελέτες και έργα άξια θαυμασμού.

Ωστόσο το εμβληματικότερο ίσως εξ όλων των έργων του, η περίφημη Μπλε Πολυκατοικία της πλατείας Εξαρχείων, που κτίστηκε το 1933, παραμένει μέχρι και σήμερα ακρωτηριασμένη.

Γιατί;

Γιατί το πιο εντυπωσιακό και άμεσα προσλήψιμο αισθητικά στοιχείο της – που πτύει κατά πρόσωπο, ήγουν φτύνει κατάμουτρα την άνευρη, άχρωμη, άτολμη, πομπώδη ή επηρμένη αρχιτεκτονική – δηλαδή το μπλε χρώμα που κάλυπτε σε σημαντική έκταση τις όψεις του κτηρίου, εκλείπει.

Οι αιτιολογήσεις για αυτό το γεγονός πολλές – όλες ανίσχυρες όταν δεν είναι απλώς γελοίες.

Όμως φαίνεται πως και εδώ ισχύει ό,τι και για τα τεχνουργήματα της κλασικής εποχής του Αρχαίου Ελληνικού πολιτισμού: η σφραγίδα του χρόνου, των εμπόρων ή των κάθε λογής θεσμικών, ιδεοληπτικών και φυσικών βανδάλων επέβαλλαν και επιβάλλουν την απόλαυση, κύρια αναπηρωμένων έργων.

Το εξαιρετικά λιτό, όμορφο και λειτουργικό συγκρότημα Δημοτικών Σχολείων επί των οδών Λιοσίων & Μιχαήλ Βόδα.

Κυριάκος Παναγιωτάκος, ο Μοντερνιστής Αρχιτέκτονας - Δημοτικά Σχολεία Λιοσίων και Μιχ. Βόδα
Κυριάκος Παναγιωτάκος Αρχιτέκτονας - Δημοτικά Σχολεία Λιοσίων και Μιχ. Βόδα
[printfriendly]

Κυριάκος Παναγιωτάκος, ο Μοντερνιστής Αρχιτέκτονας

Φωτογραφικό Πορτρέτο του Κυριάκου Παναγιωτάκου
Φωτογραφικό Πορτρέτο του Κυριάκου Παναγιωτάκου

Συνοπτικό Βιογραφικό του Κυριάκου Παναγιωτάκου

Ο Κυριάκος Παναγιωτάκος, με καταγωγή από την Μάνη, γεννήθηκε στην Αθήνα το 1902. Ήταν το έβδομο από τα οκτώ παιδιά της οικογένειας και μεγάλωσε μέσα σε ένα αυστηρό πατριαρχικό περιβάλλον, όπου δέσποζε η μορφή του πατέρα του Φώτιου.

Από πολύ μικρός ήρθε σε επαφή με το σχέδιο, αφού συχνά για να δραπετεύσει από το ασφυκτικό κλίμα του πατρικού του σπιτιού, κατέφευγε στον θείο του Νικόλαο Οικονόμου, τοπογράφο μηχανικό και γεωμέτρη του Σχολείου των Τεχνών.

Έχοντας δείξει λοιπόν από νεαρή ηλικία την ιδιαίτερη κλίση του, έδωσε με επιτυχία το 1919 εισαγωγικές εξετάσεις περνώντας στην Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, η οποία είχε ιδρυθεί μόλις δύο χρόνια ενωρίτερα (1917).

Εκείνη την περίοδο εντός της σχολής, εκτυλίσσονται διεργασίες και διεξάγονται συζητήσεις που αφορούν την κατεύθυνση την οποία θα έπρεπε να πάρει η Ελληνική αρχιτεκτονική, για να εκφράσει αυθεντικά τον τόπο και την εποχή της. Ο μοντερνισμός και η λαϊκή αρχιτεκτονική ανήκουν στα προσφιλή θέματα – θέματα που απασχολούν και τον Παναγιωτάκο.

Σε αυτά τα πλαίσια εντάσσεται και η επίσκεψη του στην Αίγινα το 1922, και συγκεκριμένα με σκοπό την μελέτη της ντόπιας λαϊκής αρχιτεκτονικής.

Δεν είναι μόνος σε εκείνο το ταξίδι αλλά έχει πάει μαζί με τον σπουδαίο αρχιτέκτονα και καθηγητή του Δημήτρη Πικιώνη, καθώς και με τον τότε συμφοιτητή του και έπειτα επίσης σημαντικό αρχιτέκτονα Πάτροκλο Καραντινό, τον βασικό εισηγητή του μοντερνισμού στην Ελλάδα – που μαζί με τον Ιωάννη Δεσποτόπουλο (απόφοιτο της Αρχιτεκτονικής Σχολής του Πανεπιστήμιο του Ανόβερου, το 1927) θα είναι οι μόνοι της γενιάς τους που θα γνωρίσουν το νέο αρχιτεκτονικό ρεύμα στις «πηγές» του.

Εκτός από τους Πικιώνη και Καραντινό, με τους οποίους θα συνδεθεί με στενή φιλία, το ίδιο θα πράξει και με τον ομοίως κατοπινά σπουδαίο μοντερνιστή αρχιτέκτονα Νικόλαο Μητσάκη καθώς και με τον Κώστα Μπίρη, κορυφαίο πολεοδόμο, αρχιτέκτονα και λαογράφο.

Ολοκληρώνοντας το 1923 τις σπουδές του, θα απασχοληθεί για ένα διάστημα 6 μηνών σε τεχνικό γραφείο, και αμέσως μετά θα ανοίξει το δικό του, δραστηριοποιούμενος ως ελεύθερος επαγγελματίας.

Θα εργαστεί με αυτήν την ιδιότητα μέχρι το 1930, χρονιά κατά την οποία διορίζεται στο τότε Υπουργείο Εθνικής Παιδείας & Θρησκευμάτων, στην Αρχιτεκτονική Υπηρεσία, ενώ την ίδια χρονιά και εκ παραλλήλου θα ξεκινήσει να απασχολείται και στον Αυτόνομο Οργανισμό Σεισμοπαθών Κορινθίας.

Το 1936 θα προσληφθεί στον Δήμο Αθηναίων και συγκεκριμένα στην Αρχιτεκτονική Υπηρεσία, της οποίας μετά από λίγο καιρό θα αναλάβει την Διεύθυνση.

Μια δεκαετία αργότερα, το 1946, θα πρωτοστατήσει στην ίδρυση της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής Εταιρείας, μαζί με τους Γ. Παντζάρη, Β. Κασσάνδρα, Α. Κριεζή, Εμ. Λαζαρίδη και Π. Μιχαλέα.

Το 1967 συνταξιοδοτείται ενώ προς το τέλος της ζωής του, αφιερώνεται στην κλασική μουσική. Ο Κυριάκος Παναγιωτάκος ετερμάτισε τον βίον του πλήρης ημερών στις 2 Ιανουαρίου του 1982, στην Αθήνα.

Κυριάκος Παναγιωτάκος, ο Μοντερνιστής Αρχιτέκτονας

Κυριάκος Παναγιωτάκος, ο Μοντερνιστής Αρχιτέκτονας - Οικία Σπουργίτη στο Φιλοπάππου, Έργο του 1933
Κυριάκος Παναγιωτάκος Αρχιτέκτονας - Οικία Σπουργίτη στο Φιλοπάππου, Έργο του 1933

Σημαντικά Έργα & Μελέτες του Κυριάκου Παναγιωτάκου

Ο Κυριάκος Παναγιωτάκος εκπόνησε σημαντικές μελέτες και υλοποίησε ορισμένα σπουδαία έργα, τόσο με την ιδιότητα του ελεύθερου επαγγελματία όσο και με αυτήν του δημόσιου υπαλλήλου, ενώ ακόμα έλαβε μέρος σε πλήθος αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς.

Ορισμένες από τις σημαντικότερες εργασίες του είναι:

  • Μελέτη του ξενοδοχείου και Κινηματοθέατρου Πεσματζόγλου στην οδό Πανεπιστημίου, σε συνεργασία με τον Νικόλαο Μητσάκη
  • Μελέτη για τον Ναό της Ευαγγελίστριας στην Τήνο, πάλι σε συνεργασία με τον Ν. Μητσάκη
  • Πολυκατοικία Αντωνοπούλου (Μπλε Πολυκατοικία)
  • Οικία Κ. Παντερμαλή
  • Οικία Σπουργίτη
  • Εξοχική οικία Σωτηρίου
  • Συγκρότημα Δημοτικών Σχολείων επί των οδών Μιχαήλ Βόδα και Λιοσίων
  • Οκτατάξιο Γυμνάσιο Σπάρτης
  • Διδακτήρια Πατρών
  • Δημοτικό Σχολείο Γούβας

Για τις περισσότερες εξ αυτών, θα γίνει λόγος στα επόμενα αφιερώματα στον Κυριάκο Παναγιωτάκο και στο έργο του.

Κυριάκος Παναγιωτάκος, ο Μοντερνιστής Αρχιτέκτονας

Κυριάκος Παναγιωτάκος, ο Μοντερνιστής Αρχιτέκτονας - Η Μπλε Πολυκατοικία στα Εξάρχεια
Η Μπλε Πολυκατοικία στα Εξάρχεια

Η Μοντέρνα Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα

Στο γέρμα της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα και στις αρχές της τρίτης, το νέο τοπίο που είχε εμφανιστεί στην Ευρώπη μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, θα επηρέαζε σε Οικουμενικό σχεδόν επίπεδο και θα δοκίμαζε σε πολλά επιμέρους πεδία λαούς, θεσμούς και ιδέες.

Την ίδια εποχή στην Ελλάδα, το εγχείρημα του παραληρηματικού Μεγαλοϊδεατισμού θα τελείωνε μέσα σε μια θάλασσα καταστροφής, αφού το 1922 – 23 ένα τεράστιο προσφυγικό κύμα από τις ακτές της Ιωνίας μέχρι και τον Εύξεινο Πόντο, θα κατέκλειε πρωτίστως τις μεγάλες πόλεις, αξιώνοντας αποκατάσταση, και επηρεάζοντας το σύνολο σχεδόν της Ελληνικής κοινωνίας.

Τόσο στην Ελλάδα όσο και στην λοιπή Γηραιά Ήπειρο, αυτά τα ιστορικά γεγονότα μαζί με την παρατηρούμενη τεχνολογική εξέλιξη και την επέκταση της μαζικής παραγωγής των εμπορευμάτων, θα άγγιζαν και την Αρχιτεκτονική.

Ο Νεοκλασικισμός, θα άρχιζε να παραχωρεί σε πρώτη φάση στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη χώρο και έργα στο φρέσκο και δυναμικό ρεύμα του Μοντερνισμού, ενώ και στην Σοβιετική Ένωση φάνηκε πως μπορούσε να υπερκεραστεί από τον Κονστρουκτιβισμό.

Με πολλές επιφυλάξεις – αν όχι με καχυποψία και ανοιχτή εχθρότητα – το νέο ρεύμα εισήλθε και στην Ελλάδα.

Η υποδοχή του δεν ξένιζε – τουναντίον – αφού υπήρξε ανάλογη κάθε κινήματος, ρεύματος και ιδέας, η οποία ερχόταν σε αντίθεση με τα Αρχαιοελληνικά αισθητικά και άλλα ιδεώδη, όπως τα προσλάμβανε μια φρεσκοφυτευμένη αριστοκρατία της κακιάς ώρας, όπως τα αναμασούσε μια ημιμαθής μεγαλοαστική τάξη και όπως τα αναπαρήγαγαν τα μικροαστικά στρώματα της εποχής.

Βέβαια το ευτύχημα του Μοντερνισμού στην Ελλάδα ήταν πως είχε απέναντί του έναν εκτός Νεοελληνικής παράδοσης αρχιτεκτονικό Νεοκλασικισμό, ο οποίος έπνεε τα λοίσθια, ενώ και η συντήρηση του πτώματός του, ήταν με αγοραίους όρους ακριβή.

Έτσι δόθηκε λίγος χώρος, σε αρχιτέκτονες του Μοντερνισμού όπως ο Κυριάκος Παναγιωτάκος και ο Πάτροκλος Καραντινός, για να συνεισφέρουν μιαν αρχιτεκτονική λιτή μορφολογικά, άψογη λειτουργικά και συμφέρουσα οικονομικά, σε μια Ελλάδα που είχε κατεπείγοντα οικιστικά και άλλα προβλήματα προς επίλυση.

Κυριάκος Παναγιωτάκος, ο Μοντερνιστής Αρχιτέκτονας

Σύνεδροι του 4ου CIAM στην Ακρόπολη των Αθηνών
Σύνεδροι του 4ου CIAM στην Ακρόπολη των Αθηνών

Η Κάθοδος των Θηρίων & ο Κυριάκος Παναγιωτάκος

Η Ελληνική Αρχιτεκτονική του 20ου Αιώνα επαίρεται – και δικαίως – πως δεξιώθηκε και έγινε κοινωνός το 1933 ενός πλανητικής σημασίας γεγονότος: ο λόγος βέβαια γίνεται για το ιστορικό 4ο CIAM (Congrès Internationaux d’Architecture Moderne, όπως το αποκαλούν οι Έλληνες Γαλλόφωνοι), και την διακήρυξη της αμφιλεγόμενης Χάρτας των Αθηνών.  

Το συνέδριο είχε προγραμματιστεί από το 1930 να διεξαχθεί στην Μόσχα, αλλά η αναρρίχηση του Χίτλερ στην εξουσία και η προοπτική της μη χορήγησης διαβατηρίων στους ούτως ή άλλως υπό διωγμόν αριστερούς αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες, επέβαλλε την αλλαγή του τόπου διεξαγωγής του.

Και μπορεί να προκρίθηκε η Αθήνα έναντι της Μόσχας, όμως οι περισσότεροι εκ των Γερμανών συνέδρων δεν κατάφεραν να πάρουν μέρος λόγω του Ναζιστικού καθεστώτος.

Το θέμα του 4ου CIAM ήταν ο – πάντοτε επίκαιρος – μοντέρνος Πολεοδομικός Σχεδιασμός. Τόσο το θέμα όσο και η σύνθεση από πλευράς συνέδρων εξηγεί ως έναν βαθμό μιαν ορισμένη σουρρεαλιστική διάσταση του συνεδρίου, αφού για παράδειγμα, τουλάχιστον ως προς την σύνθεση, μαζί με τον Ελβετικής καταγωγής Εβραίο ιστορικό Siegfried Giedion θα συμετείχε και ο Ιταλός φασίστας αρχιτέκτονας Giuseppe Terragni, όπως και ο Ούγγρος κομμουνιστής ζωγράφος, φωτογράφος και καθηγητής στη σχολή Μπάουχαους, ο László Moholy-Nagy.

Βέβαια το κερασάκι στην σουρεαλιστική τούρτα θα έμπαινε από το γεγονός πως ένα σημαντικό τμήμα του συνεδρίου θα διεξαγόταν εν πλω από την Μασσαλία έως τον Πειραιά, πάνω στο πλοίο Πατρίς, το οποίο ανήκε στην οικογένεια του μεγάλου Έλληνα υπερρεαλιστή ποιητή Ανδρέα Εμπειρίκου.

Κατά τα φαινόμενα, το υπόλοιπο τμήμα του συνεδρίου θα εξελισσόταν αρκούντως πεζά, μιας και απλώς θα συνέχιζε και θα ολοκληρωνόταν στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, στο αίθριο της Αρχιτεκτονικής Σχολής του κτηρίου Αβέρωφ.

Η διεξαγωγή του 4ου CIAM στην Ελλάδα, έδωσε την δυνατότητα στους ενδιαφερόμενους Έλληνες αρχιτέκτονες, να έρθουν σε άμεση επαφή με πολλούς από τους κυρίως εκφραστές του Μοντερνισμού, καθώς και με τα ζητήματα που απασχολούσαν το κίνημα εκείνη την εποχή.

Και ο Παναγιωτάκος;

Μολονότι δεν ανήκε στην Ελληνική ομάδα των CIAM ήτανε παρών με έναν άλλον ουσιαστικότερο ίσως τρόπο: κατά την διάρκεια της ξενάγησης των συνέδρων στην Αθήνα και των επισκέψεών τους σε διάφορα αντιπροσωπευτικά έργα του Ελληνικού Μοντερνισμού, εκδήλωσαν τον θαυμασμό τους και εκφράστηκαν κολακευτικά για αυτόν, τόσο για τα Δημοτικά σχολεία που σχεδίασε επί των οδών Λιοσίων και Μιχαήλ Βόδα όσο και για την Μπλε Πολυκατοικία.

Κυριάκος Παναγιωτάκος, ο Μοντερνιστής Αρχιτέκτονας

Παραπομπές

Τις Παραπομπές του εξοφθάλμως μοντέρνου άρθρου που φέρει ασθμαίνον τον τίτλο Κυριάκος Παναγιωτάκος, ο Μοντερνιστής Αρχιτέκτονας, παρουσιάζει ο Έλληνας συνθέτης και αρχιτέκτονας Ιάννης Ξενάκης με την σκυροδεμένη δημιουργία του Concret PH.

Κοινοποίηση

Η χρήση του υλικού, όπου δεν αναφέρονται δικαιώματα τρίτων, είναι απολύτως ελεύθερη. Η διάδοση του, ενδεχομένως, χρήσιμη.

Share on facebook
Share on twitter
Share on pinterest
Share on linkedin
Share on tumblr
Share on reddit
Share on digg
Share on stumbleupon
Μετάβαση στο περιεχόμενο