Μπλε Πολυκατοικία - Άποψη Τμήματος
Μπλε Πολυκατοικία - Άποψη Τμήματος

Η Μπλε Πολυκατοικία του Κ. Παναγιωτάκου

Η θρυλική Μπλε Πολυκατοικία του Παναγιωτάκου, η περιγραφή και οι αρετές της, το κοινωνικό και χωροχρονικό πλαίσιο μέσα από το οποίο ξεπήδησε το έργο, καθώς και οι διενέξεις σχετικά με το χρώμα του αποτελούν – καλώς εχόντων των πραγμάτων – τα βασικά θέματα αυτού του άρθρου.

Πρόκειται για το τρίτο – και τελευταίο – της σειράς, η οποία είναι αφιερωμένη στην ανάδειξη του έργου του Κυριακούλη Παναγιωτάκου, και υπόσχεται και αυτό μεγάλες συγκινήσεις για τον (ατυχώς) συστηματικό αναγνώστη της «Καλλιέργειας».

Γιατί μπορεί ναι μεν εδώ να μην φανεί καθαρά ωστόσο θα ειπωθεί ξεκάθαρα, πως για τα σημερινά χάλια της πόλης των Αθηναίων, ιστορικά δεν φταίνε οι Εξωγήινοι που ζουν ανάμεσά μας, αλλά ευθύνονται εκείνοι από τους Αθηναίους που τόσο οι ίδιοι όσο με και δια μέσου των ταγών τους αφενός, και αφετέρου με και δια μέσου της εύκαμπτης ιντελιγκέντσιά τους, κατόρθωσαν το ακατόρθωτο:

Να φτιάξουν μιαν πανάσχημη και μη λειτουργική πόλη, που ανάγκασε τον Ιππόδαμο μαζί με τον Ικτίνο και τον Καλλικράτη να ζητήσουν πολεοδομικό και αρχιτεκτονικό άσυλο στην Βόρεια Κορέα.

Το χρώμα της λεκάνης ρούχων κάτω δεξιά δείχνει ότι απέμεινε από το αρχικό μπλε.

Το Κλιμακοστάσιο της Μπλε Πολυκατοικίας - © Αγγελος Χριστοφιλόπουλος - FOSPHOTOS
Το Κλιμακοστάσιο της Μπλε Πολυκατοικίας - © Αγγελος Χριστοφιλόπουλος - FOSPHOTOS
Share on print
Τυπωθήτω | Print

Η Μπλε Πολυκατοικία του Κ. Παναγιωτάκου

Πλάγια Όψη & Προοπτικό Σχέδιο της Μπλέ Πολυκατοικίας
Πλάγια Όψη & Προοπτικό Σχέδιο της Μπλέ Πολυκατοικίας

Η Θέση του Έργου & η Περιοχή των Εξαρχείων

Η Μπλε Πολυκατοικία βρίσκεται στην πλατεία Εξαρχείων, στην γωνία των οδών Αραχώβης και Θεμιστοκλέους. Ανεγέρθηκε μέσα σε χρονικό διάστημα δύο ετών, το 1932 με 1933, για λογαριασμό της οικογένειας του επιχειρηματία Κωστή Αντωνόπουλου.

Το κόστος ανέγερσης ανήλθε στο διόλου ευκαταφρόνητο για εκείνη την εποχή ποσό, των 44 εκατομμυρίων δραχμών.

Τα Εξάρχεια

Η περιοχή των Εξαρχείων χρωστά το όνομά της σε έναν έμπορο ονόματι Έξαρχο, ο οποίος στα μέσα του 19ου αιώνα διατηρούσε ένα μεγάλο για την εποχή κατάστημα γενικού εμπορίου, επί της οδού Θεμιστοκλέους.

Οι κάτοικοι της περιοχής ήτανε τότε ως επί το πλείστον Κυκλαδίτες τεχνίτες και οικοδόμοι, πληθυσμιακή και κοινωνική σύνθεση που θα μεταβαλλόταν άρδην λόγω δύο σπουδαίων γεγονότων:

  1. Το πρώτο ήταν η ένταξη της περιοχής των Εξαρχείων στο σχέδιο της πόλης των Αθηνών το 1865
  2. Το δεύτερο ήταν η δημιουργία τμημάτων του Πανεπιστημίου και του Πολυτεχνείου, η οποία θα προσέλκυε φοιτητές και διανοούμενους στη περιοχή

Τότε μπήκαν και τα θεμέλια μας ισχυρής παράδοσης, που θέλει τα Εξάρχεια να βρίσκονται στο επίκεντρο της διανοητικής και καλλιτεχνικής ζωής της πόλης των Αθηνών, αλλά συνάμα να αποτελούν συχνά και τον πυρήνα της ριζοσπαστικής κοινωνικής και πολιτικής διαμαρτυρίας.

Η Μπλε Πολυκατοικία του Κ. Παναγιωτάκου

Προοπτικό Σχέδιο του Κτηρίου από Χαμηλά
Προοπτικό Σχέδιο του Κτηρίου από Χαμηλά

Η Μπλε Πολυκατοικία

Το αρχιτεκτόνημα του Παναγιωτάκου είναι ένα συγκρότημα δύο εξαώροφων πολυκατοικιών, οι οποίες διαθέτουν ξεχωριστές εισόδους, μα που ωστόσο συνδέονται μεταξύ τους, τόσο στο υπόγειο όσο και στο δώμα.

Ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε 32 διαμερίσματα (αργότερα γίνανε 39 αφού προστέθηκαν ακόμα 7 διαμερίσματα στο δώμα), καθώς και 4 ισόγεια καταστήματα, όλα προς την πλευρά που γειτνίαζε με την πλατεία.

Οι όψεις, τα διαμερίσματα, όπως και οι κοινόχρηστοι χώροι έγιναν αντικείμενα ενδελεχούς σπουδής και διαμορφώθηκαν στην βάση εμπνευσμένου σχεδιασμού.

Ότι δεν σχεδιάστηκε από τον ίδιο τον Παναγιωτάκο, (ειδικός ηλεκτρομηχανολογικός εξοπλισμός, ξύλινα ρολά, είδη υγιεινής, και κλειδαριές) εισήχθηκε από το εξωτερικό, και συγκεκριμένα από την Ιταλία και την Γερμανία.

Οι Αρετές του Έργου

Τις προσόψεις του κτηρίου χαρακτηρίζει εύρυθμη ποικιλία, αρμονία και πλαστικότητα, οι οποίες οφείλονται στην δημιουργική αξιοποίηση των ανοιγμάτων, των εσοχών και των εξοχών, καθώς και των πτυχώσεων που παρατηρούνται μόνο στον τελευταίο όροφο.

Τα διαμερίσματα είναι δουλεμένα ως την τελευταία λεπτομέρεια από τον Κούλη Παναγιωτάκο. Η οργάνωση των χώρων τους αποβλέπει στην βέλτιστη λειτουργικότητα και στην ευρύτερη δυνατή παροχή ανέσεων στους ενοίκους. Το φυσικό φως αξιοποιείται στον μέγιστο βαθμό.

Οι κοινόχρηστοι χώροι υπηρετούν ένα όραμα: την δημιουργία μιας «καθ’ ύψος γειτονιάς» αποσκοπώντας στην ανάπτυξη των κοινωνικών σχέσεων μεταξύ των ενοίκων και στη υπονόμευση της απομόνωσης. Κορωνίδα τούτου είναι το ευρύχωρο κοινόχρηστο εντευκτήριο του δώματος, με την εξαίσια και πανταχόθεν ανεμπόδιστη θέα.

Εκείνο το στοιχείο όμως που σφραγίζει θετικά τρόπον τινά το έργο και την αρχιτεκτονική ιστορία του, δεν είναι ο επιτυχής σχεδιασμός ή η υποδειγματική λειτουργικότητά του, αλλά ο πρώτιστος, ο μεγίστης οξυδέρκειας εξωτερικός χρωματισμός του κτιρίου.

Η Μπλε Πολυκατοικία του Κ. Παναγιωτάκου

Μπρούνο Τάουτ - Carl Legien Residency
Μπρούνο Τάουτ - Carl Legien Residency

Το «Σκανδαλώδες» Μπλε της Μπλε Πολυκατοικίας

Τον χρωματισμό ανέλαβε ο Σπύρος Παπαλουκάς (1892 – 1957), o νεο-ιμπρεσσιονιστής ζωγράφος από την Δεσφίνα της Φωκίδας και φίλος του Παναγιωτάκου. Προτού καταλήξει στην επιλογή των χρωμάτων ο Παπαλουκάς έχει πραγματοποιήσει:

  • Έναν κύκλο συζητήσεων ανάμεσα στον ίδιον, τον Παναγιωτάκο και τον δάσκαλο του τελευταίου, τον Δημήτρη Πικιώνη
  • Την γνωριμία μέσω του Παναγιωτάκου με το έργο του σπουδαίου Αναρχοσοσιαλίζοντα αρχιτέκτονα Μπρούνο Τάουτ (Bruno Taut), ο οποίος είχε ήδη δημιουργήσει κτίρια με έντονα χρώματα
  • Ένα σημαντικό ταξίδι – μαθητεία στην Μυτιλήνη, το 1925, όπου κατά την εκεί παραμονή του είχε δουλέψει επίσης με έντονα χρώματα

Εντέλει ο Παπαλουκάς επιλέγει το Μπλε του Κοβαλτίου ως δεσπόζον, με το οποίο θα καλύψει τις κυρίως επιφάνειες, το Λευκό για τα κουφώματα, και τις θερμές Σιένες για την έσω πλευρά των στηθαίων καθώς και για τις βάσεις.

Και ανοίγει τους ασκούς του Αιόλου.

Μπλε του Κοβαλτίου

Αυτό το χρώμα επέλεξε ως δεσπόζον ο ζωγράφος Σπύρος Παπαλουκάς

Η Μπλε Πολυκατοικία του Κ. Παναγιωτάκου

Μπρούνο Τάουτ - Carl Legien Residency Χειμερινή Άποψη
Μπρούνο Τάουτ - Carl Legien Residency Χειμερινή Άποψη

Το «Σεβάσμιο» Λευκό & οι Ώχρες

Πριν όμως από το άνοιγμα των ασκών του θεού των Ανέμων, και πολύ πριν την ανακάλυψη των πλυντηρίων και του «λευκότερου λευκού», το Λευκό αποτελούσε μέρος του ιδεολογικού και αισθητικού οπλοστασίου των Ρομαντικών. Διότι η κλασική τέχνη ήταν Λευκή – ωραιότατα Λευκά αγάλματα περιβαλλόμενα ή στημένα μπροστά από ωραιότατα Λευκά κτίρια.

Βέβαια ούτε τα αγάλματα της κλασικής αρχαιότητας ήταν λευκά ούτε και τα κτίρια.

Ωστόσο αυτό δεν εμπόδισε τα ιδεολογήματα της Ελληνικής ιντελιγκέτσιας του 19ου αιώνα, που πηγάζαν και από την αισθητική αρχή της άσπιλης λευκότητας της Αρχαίας Τέχνης, να αξιώνουν την καθοσίωση του Λευκού και συνεπώς την επιβολή του.

Και η επιβολή του Λευκού σήμαινε τουλάχιστον για τους Έλληνες Νεοκλασικιστές, την απόδειξη της αδιάλειπτης συνέχειας της «φυλής» και του «έθνους».

Έτσι καθιερώθηκε το Λευκό για τα μνημειακού χαρακτήρα έργα (Παναθηναϊκό Στάδιο – Αναστάσιος Μεταξάς, 1862-1937), ενώ για τα λοιπά λόγια οικήματα, οι Νεοκλασικιστές κάναν μιαν μικρή παραχώρηση στην Αρχιτεκτονική, επιτρέποντας την προσθήκη στις όψεις των διαφόρων εκδοχών της Ώχρας.

Για άλλα χρώματα ούτε λόγος να γίνεται.

Η Μπλε Πολυκατοικία του Κ. Παναγιωτάκου

Η Μπλέ Πολυκατοικία από την Πλατεία Εξαρχείων
Η Μπλέ Πολυκατοικία από την Πλατεία Εξαρχείων

Οι Πολέμιοι του Μπλε & Η Υπεράσπιση

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο – που φυσικά χωρά και άλλα πολλά μα ο χώρος του άρθρου δεν τα χωρά – δεν είναι να απορεί κανείς που η επιλογή του Μπλε χρώματος έγινε στόχος ουκ ολίγων πολεμίων.

Και τέλος πάντων, αν είναι να απορεί κάποιος, είναι που και σήμερα ακόμα οι πολέμιοι δεν λείπουν.

Η αστεία κριτική που δέχτηκαν και δέχονται ο Παναγιωτάκος και ο Παπαλουκάς εδράζεται στους ισχυρισμούς πως:

  • Το έντονο Μπλε χρώμα δεν δένει με το περίφημο Αττικό φως
  • Το έντονο Μπλε χρώμα δεν συνάδει με το Αττικό Τοπίο
  • Το έντονο Μπλε χρώμα σπάει και γερνά γρήγορα
  • Το έντονο Μπλε χρώμα δημιουργεί υπερθέρμανση

Οι Απαντήσεις

Μια πρώτη απάντηση που θα μπορούσε να δοθεί είναι:

Εάν κάποιος πάρει ένα πρίσμα και το τοποθετήσει πάνω στο ογκοπλαστικό κακοτέχνημα του Μπερνάρ Τσουμί (Bernard Tschumi), δηλαδή στο Νέο Μουσείο της Ακρόπολης, θα δει πως η ανάλυση της δέσμης του λευκού φωτός – ω του θαύματος! – περιλαμβάνει και το Μπλε. Συνεπώς κανένας οπτικός νόμος δεν εξορίζει το Μπλε από την Αττική.

Μια δεύτερη απάντηση που θα μπορούσε να δοθεί είναι:

Εάν ο ως άνω πειραματιζόμενος τύχει και σηκώσει το κεφάλι του προς τον ουρανό και η μέρα είναι ανέφελη, δεν μπορεί παρά να επαναλάβει τα λόγια του ποιητή Οδυσσέα Ελύτη από το ποίημά του Μαρία Νεφέλη «Θεέ μου τι μπλε ξοδεύεις για να μη σε βλέπουμε!», επιβεβαιώνοντας πως το Μπλε και αισθητικά – για να μην πούμε και μεταφυσικά – έχει την δική του θέση στο Αττικό Τοπίο.

Αυτό που δεν έχει καμία θέση είναι το άσπιλο Λευκό.

Η Μπλε Πολυκατοικία του Κ. Παναγιωτάκου

Η Συνοικία Bo Kaap του Κέιπ Τάουν
Η Συνοικία Bo Kaap του Κέιπ Τάουν

Εναντίον του Λευκού

Πέρα από τα όποια άλλα αντεπιχειρήματα, οι ισχυρισμοί των πολεμίων του Μπλε έχουν έναν πολύ σοβαρό αντίπαλο, ο οποίος δεν είναι άλλος παρά το ίδιο το Αττικό φως.

Και αυτό που δεν έλεγαν τότε οι Νεοκλασικιστές λάτρεις της ψοφοδεούς ώχρας και του υγειονομικής αρμοδιότητας λευκού, και δεν το λένε τώρα ούτε οι επίγονοί τους, ήτανε και είναι πως:

Κάτω από το σκληρό και άτεγκτο καλοκαιρινό Αττικό φως δεν μπορούν να σταθούν φόρμες και όγκοι διότι συνθλίβονται από το «βάρος του», και φυσικά πολύ περισσότερο όταν έχουν βαφεί με μέσης τονικότητας ή με ανοιχτά χρώματα τα οποία σχεδόν εξαϋλώνονται.

Και αυτό ο ζωγράφος το γνώριζε καλά.

Η προγονόπληκτη ιντελιγκέντσια όχι.

Η Μπλε Πολυκατοικία του Κ. Παναγιωτάκου

Η Μπλέ Πολυκατοικία την Περίοδο που Ολοκληρώθηκε
Η Μπλέ Πολυκατοικία την Περίοδο που Ολοκληρώθηκε

Το Ρέκβιεμ

Η αναμενόμενη φθορά και γήρανση του Μπλέ χρώματος, έδωσε εντέλει την ευκαιρία στους πολέμιους αυτής της ρηξικέλευθης επιλογής, να θριαμβεύσουν, πάνω σε μιαν άχρωμα επαναβαμμένη, μα και σε μεγάλο βαθμό αναπηρωμένη πολυκατοικία, απαξιώνοντας για ακόμα μια φορά τους πραγματικούς παραγωγούς αισθητικής.

Και αν και η Μπλε Πολυκατοικία έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο μνημείο από την Ελληνική Πολιτεία, δεν υπάρχει – εξ όσων γνωρίζουμε – η παραμικρή πρόνοια για την πλήρη αποκατάστασή της, δηλαδή για την επαναφορά του μπλε χρώματος στις όψεις της.

Η Μπλε Πολυκατοικία του Κ. Παναγιωτάκου

Φωτογραφικό Πορτρέτο με Χρώμα του Κυριάκου Παναγιωτάκου
Φωτογραφικό Πορτρέτο με Χρώμα του Κυριάκου Παναγιωτάκου

Παραπομπές

Τις Παραπομπές του επαναβαμένου μοντέρνου άρθρου που φέρει τον χρωματιστό τίτλο Η Μπλε Πολυκατοικία του Κ. Παναγιωτάκου, παρουσιάζουν οι Them με τον μνημειώδη Van Morrison στο τραγούδι It’s All Over Now, Baby Blue του Bob Dylan.

Αναπαραγωγή Βίντεο
  1. Wang, W., & Κονταράτος, Σ. (2000). Αρχιτεκτονική του 20ου αιώνα στην Ελλάδα [20th Century Architecture in Greece]. Αθήνα: Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής.
  2. Frampton, K. (1999). Μοντέρνα Αρχιτεκτονική, Ιστορία και Κριτική [Modern Architecture, a Critical History]. Αθήνα: Θεμέλιο.
  3. Καρδαμίτση – Αδάμη, Μ. (2006). Η Μπλε Πολυκατοικία [The Blue Condominium]. Αθήνα: Libro.
  4. Φεσσά-Εμμανουήλ, Ε., & Μαρμαράς, Ε. Β. (2005). Δώδεκα Έλληνες Αρχιτέκτονες του Μεσοπολέμου: 12 Greek Architects of the Interwar Period. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
  5. Φιλιππίδης, Δ. (1984). Νεοελληνική Αρχιτεκτονική [Modern Greek Architecture]. Αθήνα: Μέλισσα.

Κοινοποίηση

Η χρήση του υλικού, όπου δεν αναφέρονται ή υπονοούνται δικαιώματα τρίτων (όπως π.χ. των φωτογραφιών ή των οπτικοακουστικών αρχείων – με την εξαίρεση βέβαια όσων ανήκουν στην «Καλλιέργεια»), είναι απολύτως ελεύθερη. Η διάδοση του, ενδεχομένως, χρήσιμη.

Share on facebook
Share on twitter
Share on pinterest
Share on linkedin
Share on tumblr
Share on reddit
Share on digg
Share on stumbleupon