Η Διαθήκη μου (Αντισταθείτε) & Υστερόγραφο - Μιχάλης Κατσαρός

Η Διαθήκη μου (Αντισταθείτε) & Υστερόγραφο - Μιχάλης Κατσαρός, Φωτογραφικό Πορτρέτο του Ποιητή
Μιχάλης Κατσαρός, Φωτογραφικό Πορτρέτο του Ποιητή

Περιεχόμενα

Ο Ποιητής & το Έργο του

Τα ποιήματα με τον τίτλο Η Διαθήκη μου (ή Αντισταθείτε) και το Υστερόγραφο, γράφτηκαν από τον Μιχάλη Κατσαρό το 1953, δημοσιεύτηκαν για πρώτη φορά στην εφημερίδα Δηµοκρατικός Τύπος, και περιελήφθησαν στην περίφημη συλλογή Κατά Σαδδουκαίων, που εκδόθηκε την ίδια χρονιά χάρις στην χρηματική εισφορά του φίλου του Βαγγέλη Πολυδούρη σε λιγοστά αντίτυπα, έχοντας το εξώφυλλο σχεδιασμένο από τον ζωγράφο και σκηνοθέτη Νίκο Κούνδουρο.

Ο Μιχάλης Κατσαρός (1920-1998) υπήρξε μια ξεχωριστή περίπτωση ποιητή: πολιτικοποιημένος και λυρικός, στοχαστικός και σουρεαλίζων – ιδίως στην δεύτερη και πιο παραγωγική φάση της δημιουργικής του ζωής – άφησε το δικό του ανεξίτηλο, κριτικό και γόνιμα ειρωνικό, στίγμα στην ποιητική τέχνη.

Αλλά ποιητής υπήρξε και σε διάφορες εκφάνσεις του βίου του, όπως:

  • Όταν φορώντας μια κορδέλα που έγραφε «Αεροπορία του ΕΛΑΣ» συμμετείχε σε μια αντικατοχική διαδήλωση στην υπόδουλη των Γερμανών Ναζί Αθήνα, για να συλληφθεί λίγο αργότερα, να βασανισθεί αγρίως, και να εγκλειστεί στις φυλακές «Χατζηκώστα»
  • Όταν διοργάνωσε στο δάσος του Υμηττού, την μάλλον οικουμενικά πρωτοποριακή, έκθεση γλυπτικής για σκύλους
  • Όταν έστειλε στο Βρετανικό Μουσείο ένα δολάριο, το οποίο έφερε φαρδιά-πλατιά την υπογραφή του, ζητώντας τους να το αγοράσουν έναντι μερικών χιλιάδων δολαρίων, για να λάβει την εξίσου σουρεαλιστική απάντηση των Βρετανών, πως ήταν πράγματι πρόθυμοι να το αγοράσουν, αλλά καταβάλλοντας στον ποιητή μόνο την ακριβή αξία του χαρτονομίσματος, δηλαδή έναντι ενός δολαρίου

Το συνολικό ποιητικό έργο του Κατσαρού έφτασε τις δεκαπέντε συλλογές, ενώ εξέδωσε έξι πεζογραφήματα καθώς και τα περιοδικά Σύστημα, Μιά Έκτη και Σταδίου 5.

Τα Ποιήματα

Το ποίημα Η Διαθήκη μου, που καταγράφεται πρώτο εδώ, υπέστει άγρια λογοκρισία. Το πώς και γιατί εξιστορείτε αμέσως μετά, και ακολουθεί το Υστερόγραφο.

Σε αυτό το σημείο ωστόσο αξίζει να ειπωθεί πως και τα δύο υπερβαίνουν τον χρόνο, τον χώρο και την γλώσσα (όπου είναι δυνατόν) που γράφτηκαν, παραμένοντας ανησυχαστικά επίκαιρα.

Και μάλιστα ιδίως τώρα που ο Πλανητικός Θίασος της Κυριαρχίας συνεχίζει για τρίτη συνεχόμενη χρονιά να ανεβάζει την επιτυχημένη εισπρακτικά ψυχωφελή κωμωδία «Σοκ και Δέος», στο Οικουμενικό Θέατρο του Παραλόγου.

… Έφτασε μάλλον η ώρα να τους πάρουν οι θεατές στο κυνήγι με ληγμένα γιαούρτια και σάπιες τομάτες – ή τέλος πάντων με όποιο άλλο πρόσφορο προϊόν της φυτικής ή ζωϊκής παραγωγής θέλει προκύψει.

Μιχάλης Κατσαρός - Η Διαθήκη μου

Αντισταθείτε
σ’ αυτόν που χτίζει ένα μικρό σπιτάκι
και λέει: καλά είμαι εδώ.
Αντισταθείτε σ’ αυτόν που γύρισε πάλι στο σπίτι
και λέει: Δόξα σοι ο Θεός.

Αντισταθείτε
στον περσικό τάπητα των πολυκατοικιών
στον κοντό άνθρωπο του γραφείου
στην εταιρεία εισαγωγαί – εξαγωγαί
στην κρατική εκπαίδευση
στο φόρο
σε μένα ακόμα που σας ιστορώ.

Αντισταθείτε
σ’ αυτόν που χαιρετάει απ’ την εξέδρα ώρες ατέλειωτες
τις παρελάσεις
στον πρόεδρο του Εφετείου αντισταθείτε
στις μουσικές τα τούμπανα και τις παράτες
σ’ όλα τ’ ανώτερα συνέδρια που φλυαρούνε
πίνουν καφέδες σύνεδροι συμβουλατόροι
σ’ αυτή την άγονη κυρία που μοιράζει
έντυπα αγίων λίβανον και σμύρναν
σε μένα ακόμα που σας ιστορώ.

Αντισταθείτε πάλι σ’ όλους αυτούς που λέγονται μεγάλοι
σ’ όλους που γράφουν λόγους για την εποχή
δίπλα στη χειμωνιάτικη θερμάστρα
στις κολακείες τις ευχές στις τόσες υποκλίσεις
από γραφιάδες και δειλούς για το σοφό αρχηγό τους.

Αντισταθείτε στις υπηρεσίες των αλλοδαπών και διαβατηρίων
στις φοβερές σημαίες των κρατών και τη διπλωματία
στα εργοστάσια πολεμικών υλών
σ’ αυτούς που λένε λυρισμό τα ωραία λόγια
στα θούρια
στα γλυκερά τραγούδια με τους θρήνους
στους θεατές
στον άνεμο
σ’ όλους τους αδιάφορους και τους σοφούς
στους άλλους που κάνουνε το φίλο σας
ως και σε μένα, σε μένα ακόμα που σας ιστορώ αντισταθείτε.

Τότε μπορεί βέβαιοι να περάσουμε προς την Ελευθερία.

Η Λογοκρισία του Ποιήματος

Μόλις οι αρμόδιοι του κεντροαριστερής τοποθέτησης Δημοκρατικού Τύπου παρέλαβαν το ποίημα, κατάλαβαν ότι κρατούσαν στα χέρια τους ένα βέβαιο εισιτήριο για την δίωξη και φυλάκισή τους, μαζί με το κλείσιμο της εφημερίδας.

Διότι πάνω από τα κεφάλια τους κρεμόταν ο Αναγκαστικός Νόμος υπ’ αριθ. 509 του 1947 «Περὶ μέτρων ἀσφαλείας τοῦ Κράτους, τοῦ πολιτεύματος, τοῦ κοινωνικοῦ καθεστῶτος καὶ προστασίας τῶν ἐλευθεριῶν τῶν πολιτῶν».

Φυσικά επρόκειτο για έναν ακόμα «κομμουνιστοφάγο» Νόμο ο οποίος μεταξύ άλλων καταδίωκε, κατέστειλε και τιμωρούσε κάθε ελεύθερη φωνή, που δια του λόγου πρέσβευε ιδέες και απόψεις που δεν ήταν αρεστές στο εκδικητικό, κοντόφθαλμο και μισαλλόδοξο μετεμφυλιακό Ελληνικό κράτος των Γερμανοτσολιάδων νικητών.

Μέσα σε αυτά τα πλαίσια λοιπόν, οι αρμόδιοι της εφημερίδας αποφάσισαν να λογοκρίνουν οι ίδιοι το ποίημα – χωρίς μάλιστα να ενημερώσουν τον δημιουργό – αφαιρώντας τα ίσως μεστότερα κομμάτια του.

Συγκεκριμένα απάλειψαν τους παρακάτω στίχους και τμήματα στίχων:

  • στην κρατική εκπαίδευση
  • στο φόρο
  • σ’ αυτόν που χαιρετάει απ’ την εξέδρα ώρες ατέλειωτες τις παρελάσεις
  • στον πρόεδρο του Εφετείου αντισταθείτε
  • […] στις υπηρεσίες των αλλοδαπών και διαβατηρίων
  • στις φοβερές σηµαίες των κρατών και τη διπλωµατία
  • στα εργοστάσια πολεµικών υλών
  • στα θούρια

Όπως ήταν αναμενόμενο, ο ποιητής με το που διάβασε την λογοκριμένη εκδοχή του έργου του, στο φύλλο της 1ης Οκτωβρίου του 1950, αντέδρασε: όντας σοφότερος, έγραψε ένα νέο ποίημα, το Υστερόγραφο, το οποίο δημοσιεύτηκε στο επόμενο φύλλο της εφημερίδας, μία εβδομάδα μετά.

Σημείωση

Το ποίημα που καταγράφεται αμέσως πιο κάτω, αποτελεί την τελική μορφή του, όπως δηλαδή περιελήφθηκε στην συλλογή Κατά Σαδδουκαίων, και όχι το αρχικά δημοσιευθέν στην εφημερίδα – από το οποίο διαφέρει μεν ελάχιστα αλλά συνάμα και ουσιωδώς.

Μιχάλης Κατσαρός - Υστερόγραφο

Η διαθήκη μου πριν διαβαστεί
– καθώς διαβάστηκε –
ήταν ένα ζεστό άλογο ακέραιο.
Πριν διαβαστεί
όχι οι κληρονόμοι που περίμεναν
αλλά σφετεριστές καταπατήσαν τα χωράφια.

Η διαθήκη μου για σένα και για σε
χρόνια καταχωνιάστηκε στα χρονοντούλαπα
από γραφιάδες πονηρούς συμβολαιογράφους.

Αλλάξανε φράσεις σημαντικές
ώρες σκυμμένοι πάνω της με τρόμο
εξαφανίσανε τα μέρη με τους ποταμούς
τη νέα βουή στα δάση
τον άνεμο τον σκότωσαν –
τώρα καταλαβαίνω πια τι έχασα
ποιος είναι αυτός που πνίγει.

Και συ λοιπόν
στέκεσαι έτσι βουβός με τόσες παραιτήσεις
από φωνή
από τροφή
από άλογο
από σπίτι
στέκεις απαίσια βουβός σαν πεθαμένος:

Ελευθερία ανάπηρη πάλι σου τάζουν.

Ποιήματα από την συλλογή Κατά Σαδδουκαίων του 1953

Οπτικοακουστικό Τεκμήριο

Ο ποιητής Μιχάλης Κατσαρός απαγγέλλει το ποίημα Η Διαθήκη μου (Αντισταθείτε). Το απόσπασμα προέρχεται από την εκπομπή «Μονόγραμμα» της ΕΡΤ (1983).

Αναπαραγωγή Βίντεο
Μιχάλης Κατσαρός

Η Μελοποίηση του Ποιήματος «Η Διαθήκη μου (Αντισταθείτε)»

Δεν είναι λίγα τα ποιήματα του Μιχάλη Κατσαρού που έχουν μελοποιηθεί από Έλληνες συνθέτες (Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Μαρκόπουλος, Θανάσης Γκαϊφύλλιας, κ.α.).

Ωστόσο λίγο πιο κάτω παρουσιάζεται η εκδοχή του ποιήματος Η Διαθήκη μου (Αντισταθείτε), έτσι όπως την παρέδωσαν δύο Γερμανικής καταγωγής σημαντικοί άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, ο συνθέτης Χανς Βέρνερ Χενζ (Hans Werner Henze) και ο συγγραφέας και ποιητής Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ (Hans Magnus Enzensberger), με τον τίτλο Schluss (An End).

Πριν από αυτό όμως παρατίθεται η ενδιαφέρουσα γερμανική απόδοση/μετάπλαση του ποιήματος από τον Εντσενσμπέργκερ, μαζί με την Αγγλική της μετάφραση.

Η Μεταφορά του Ποιήματος στα Γερμανικά από τον Εντσενσμπέργκερ & η Αγγλική Μετάφραση

Schluss
Schluss mit der Tagesschau
Schluss mit der Eigentumswohnung
Schluss mit dem Gottseidank
nach der eschöpften Revolte
Schluss mit dem Stehaufmann
hinter dem Schreibstisch
mit der Import-Export GmbH
mit der staatlichen Bildungsförderung
mit der Stabilitätsabgabe
und Schluss mit mir
der euch dies alles erzählt
Schluss mit dem Kammerensemble
Schluss mit dem Kammergerichtspräsidenten
Schluss mit dem Tag der Offenen Tür
bei der Reformkommission
Schluss mit der Impotenz
auf dem Protestfestival
Schluss mit der Weltsicherheit
und mit allen weitblichenden Führern
Schluss mit dem Ausländeramt
und selbstverständlich mit mir
der euch dies alles erzählt
Schluss mit allen
die wegweisende Worte finden für unsere Zeit
Schluss mit den echten Begegnungen
auf Botschafterebene
Schluss mit allen die vorgeben
unsere Freunde zu sein
Schluss mit den Interpreter
Schluss mit dem Publikum
und vor allem mit mir
der euch dies alles erzählt
Wenn wir mit alledern Schluss gemacht haben
können wir anfangen
mit der Befreiung

An End
An end to the newsreels
An end to private housing
An end to the Te Deums
after the spent revolts
An end to the puppet
behind the desk
to the import-export firms
to state education
to value-added tax
and an end to me
who is telling you all this.
An end to string quartets
An end to Lord Chief Justice
An end to Open Days
at the reform commission
An end to the impotence
at the festivals of protest
An end to world security
and all far-sighted leaders
An end to the Foreign Office
and naturally to me
who is telling you all this.
An end to all those
who define new directions
An end to genuine meetings
at ambassadorial level
An end to all those who pretend
to be our friends
An end to interpreters
An end to the public
and above all to me
who is telling you all this.
When we have put an end to all that
we can begin
the Liberation.

Ακουστικό Τεκμήριο

Από το έργο για φωνή και ορχήστρα Voices (Stimmen, 1973) του Χανς Βέρνερ Χενζ ακούγεται ο τενόρος Paul Sperry στο τραγούδι Schluss (An End), σε λιμπρέτο Μιχάλη Κατσαρού, όπως αποδόθηκε στα Γερμανικά από τον Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ.

Αναπαραγωγή Βίντεο
Schluss (An End)
Τυπωθήτω | Print

ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ

Η χρήση του υλικού, όπου δεν αναφέρονται ή υπονοούνται δικαιώματα τρίτων (όπως π.χ. των φωτογραφιών ή των οπτικοακουστικών αρχείων – με την εξαίρεση βέβαια όσων ανήκουν στην «Καλλιέργεια»), είναι απολύτως ελεύθερη. Η διάδοση του, ενδεχομένως, χρήσιμη.

ΕΝΟΤΗΤΕΣ

Μετάβαση στο περιεχόμενο