Άκανθα & Καλλίμαχος: Επινόηση Κορινθιακού Ρυθμού

Κορινθιακά Κιονόκρανα - Ναός του Ολυμπίου Διός, Αθήνα
Κορινθιακά Κιονόκρανα - Ναός του Ολυμπίου Διός, Αθήνα

Με το άρθρο Η Άκανθα και ο Καλλίμαχος: Η Επινόηση του Κορινθιακού Ρυθμού, ξεκινά το πρώτο από τα δύο μέρη του αφιερώματος στο διαχρονικό μοτίβο και στον δημιουργό του.

Όπου σε αυτό το πρώτο μέρος θα κυριαρχήσει η μορφή τούτου του μεγάλου καλλιτέχνη, του Καλλίμαχου, σε συνδυασμό με μύθους, προκαταλήψεις και ιστορικά γεγονότα, ενώ το δεύτερο μέρος θα είναι εξ ολοκλήρου αφιερωμένο στο δημιούργημα, δηλαδή στις καλλιτεχνικές και άλλες περιπέτειες του μοτίβου της Άκανθας.

Και θεωρώντας δεδομένη την έλλειψη αναγνωστικού ενδιαφέροντος, σύμπασα η συντακτική ομάδα της «Καλλιέργειας» νοιώθει την ανάγκη να δηλώσει, πως συνεχίζει το ανεπίκαιρο ταξίδι της στα ιστοκύμματα, υποσχόμενη στους ελάχιστους εναπομείναντες και εναπομείνασες γενναίους και γενναίες της ανάγνωσης, και άλλες τέτοιες αστοχίες στο ορατό μέλλον.

Τι Κρύβεται Πίσω ;

Με το σύρσιμο του δείκτη επέρχεται η φοβερά Αποκάλυψις

Άκανθα (Acanthus mollis)

Το χαμένο χάλκινο γλυπτό του Καλλίμαχου Αφροδίτη Μητέρα (Venus Genetrix), όπως αποδόθηκε σε μαρμάρινο αντίγραφο.

Ο Καλλίμαχος Φέρεται ως ο Δημιουργός του Χαμένου Γλυπτού Αφροδίτη Μητέρα (Venus Genetrix) - Εδώ σε Ρωμαϊκό Αντίγραφο
Ο Καλλίμαχος Φέρεται ως ο Δημιουργός του Χαμένου Γλυπτού Αφροδίτη Μητέρα (Venus Genetrix) - Εδώ σε Ρωμαϊκό Αντίγραφο
Share on print
Τυπωθήτω | Print

Ο Γενεσιακός Μύθος της Άκανθας

Στο Αρχαίο Ελληνικό Πάνθεον, ήτανε κάτι παραπάνω από σύνηθες – και για αυτό θα μπορούσαμε να πούμε πως ήτανε σχεδόν θεσμός – οι Θεοί να ερωτεύονται άλλους θεούς, θεότητες, αλλά και κοινούς θνητούς, ανεξαρτήτως φύλου και σεξουαλικού προσανατολισμού.

Από ετούτην την θεϊκή πρακτική – σχεδόν θεσμό – δεν ήτανε δυνατόν να απέχει ένας κορυφαίος θεός, ο θεός του Φωτός και προστάτης των Τεχνών, ο Απόλλων.

Μια από τις αμέτρητες ερωτικές περιπέτειες του θεού Απόλλωνα ήταν και αυτή με την πεντάμορφη νύμφη Άκανθα.

Ο Απόλλων και η Άκανθα

Μιλώντας κάποιος γενικά για ερωτική περιπέτεια, ως επί το πλείστον εννοεί ή υπονοεί την αμοιβαία έλξη δυο προσώπων και τις καταστάσεις τις οποίες αυτά βιώνουν, λόγω ακριβώς αυτής της έλξης.

Αλλά, ειδικότερα και σε σχέση με το θέμα μας, το να αναφερόμαστε σε ερωτική περιπέτεια, μπορεί να ισχύει βέβαια από την πλευρά του θεού Απόλλωνα, ωστόσο από την πλευρά της πεντάμορφης νύμφης, δεν μπορεί να γίνεται άλλος λόγος, παρά για κακό συναπάντημα, για την ιστορία δηλαδή της άδικης τιμωρία της.

Διότι μπορεί ο θεός Απόλλωνας να την ερωτεύτηκε και να θέλησε να εκδηλώσει τον έρωτά του προς την νύμφη, πλην όμως η νύμφη απέρριψε και αυτόν και τον θεϊκό έρωτά του.

Αλλά ο θεός – που δεν καταλάβαινε τίποτα, αν και θεός – συνέχισε να την «πολιορκεί», προφανώς όχι με τον κοσμιότερο τρόπο, αναγκάζοντας κάποια στιγμή την πεντάμορφη νύμφη, η οποία προδήλως βρισκόταν εν αμύνη, να γρατζουνίσει το θεϊκό πάρα ταύτα πρόσωπό του.

Έπειτα από τούτη την πράξη της πεντάμορφης νύμφης, ο απορριφθής και γρατζουνισθής ανωτάτης ιεραρχίας Θεός – έμπλεος οργής και μνησικακίας – επέβαλε σκληρότατη ποινή στην κατωτάτης ιεραρχίας θεότητα που τόλμησε να του αντισταθεί: την μεταμόρφωσε τουλάχιστον μέχρι την συντέλεια του κόσμου στο φυτό Άκανθα.

Ένας Μύθος Άνευ Μύθου

Αν και πουθενά στις κλασικές πηγές δεν γίνεται αναφορά σε έναν τέτοιον μύθο, η εξαιρετική διάδοση που γνώρισε και η παραστατικότητά του, μας οδηγεί στην άκριτη υιοθέτησή του – κι ακόμα, επειδή είναι απεριόριστος ο σεβασμός μας προς τους μυθοποιούς κάθε εποχής, στην προσπάθειά τους να εξηγήσουν τα ανεξήγητα.

Για την δε στάση και διαγωγή του Θεού Απόλλωνα, δεν μας ξενίζει το μένος και η εκδικητικότητα του: σε έναν άλλον μύθο, αυτήν την φορά πολύ καλά τεκμηριωμένο, ο δεξιοτέχνης της Λύρας Απόλλωνας έγδαρε ζωντανό και τεμάχισε τον Φρυγικής καταγωγής και δεξιοτέχνη του Αυλού Σάτυρο Μαρσύα, που τόλμησε να τον καλέσει σε μουσικό αγώνα – τον οποίον και τελικά έχασε.

Φαίνεται πως κατ΄αυτόν τον τρόπο, ο Αρχαίος Ελληνικός κόσμος δήλωνε με σαφήνεια, το πως σκεφτόταν να ξεπληρώσει δια παντός, τα εξ Ανατολής πολιτιστικά δάνεια που ατόκως είχε λάβει.

Η Άκανθα και ο Καλλίμαχος: Η Επινόηση του Κορινθιακού Ρυθμού

Ο Δημιουργός και η Επινόηση

Αφού μετά μεγίστης σαφήνειας παρουσιάσαμε την οντολογική συνάφεια, συνέχεια, και καταγωγή του φυτού της Άκανθας από την ομώνυμη πεντάμορφη νύμφη, δεν μένει παρά με την ίδια σαφήνεια (;) να αποδώσουμε σε ένα ιστορικό πρόσωπο αυτήν την φορά, δηλαδή στον Καλλίμαχο, την δια της αξιοποίησης της Άκανθας καλλιτεχνική επινόηση του Κορινθιακού Κιονόκρανου – και κατ’ επέκτασιν του Κορινθιακού αρχιτεκτονικού ρυθμού.

Προς βοήθειά μας έρχεται ένα άλλο σημαντικό ιστορικό πρόσωπο, ο αρχαίος Ρωμαίος συγγραφέας, αρχιτέκτονας και μηχανικός Marcus Vitruvius Pollio (Μάρκος Βιτρούβιος Πολλιώνας – 1ος αιώνας π.Κ.Ε.).

Ο Βιτρούβιος λοιπόν, στο περίφημο έργο του De architectura (βιβλίο IV) αναφέρει ρητά και κατηγορηματικά, πως ο δημιουργός του Κορινθιακού κιονόκρανου είναι ο γλύπτης και αρχιτέκτονας Καλλίμαχος (Αρχές δευτέρου ημίσεος 5ου π.Κ.Ε. αιώνα – τέλη πρώτου ημίσεος 4ου π.Κ.Ε. αιώνα).
Και δεν έχουμε κανέναν λόγο να τον αμφισβητήσουμε.

Η Κατά Βιτρούβιο Επινόηση του Κορινθιακού Κιονόκρανου

Το Λατινικό Κείμενο

Ιδού το κείμενο, όπου ο Βιτρούβιος σε άπταιστα Λατινικά κάνει γνωστό στους αρχαίους και νεότερους αναγνώστες του, το πως εμπνεύστηκε το Κορινθιακό Κιονόκρανο ο Καλλίμαχος:

  1. Eius autem capituli prima inventio sic memoratur esse facta. Virgo civis Corinthia iammatura nuptiis inplicata morbo decessit. Post sepulturam eius, quibus ea virgo viva poculis delectabatur, nutrix collecta et conposita in calatho pertulit ad monumentum et in summo conlocavit et, uti ea permanerent diutius subdiu, tegula texit. Is calathus fortuito supra acanthi radicem fuerit conlocatus. Interim ponderre pressa radix acanthi media folia et cauliculos  circum vernum tempus profudit, cuius cauliculi secundum calathi latera crescentes et ab angulis tegulae ponderis necessitate expressi flexuras in extremas partes volutarum facere sunt coacti.
  2. Tunc Callimachus qui propter elegantiam e subtilitatem artis marmoreae ab Atheniensibus catatechnos fuerat nominatus, praeteriens hoc monumentum animadvertit eum calathum et circa foliorum nascentem teneritatem, delectatusque genere et formae novitate ad id exemplar columnas apud Corinthios fecit symmetriasque constituit; ex eo in operis perfectionibus Corinthii generis distribuit rationes.

Η Μετάφραση

Σε εξαίρετα Ελληνικά, ο Παύλος Λέφας μεταφράζει τα ανωτέρω ως κατωτέρω:

»το κιονόκρανο του ρυθμού αυτού λέγεται ότι επινοήθηκε ως εξής: μια Κορίνθια παρθένος κόρη, σε ηλικία γάμου αρρώστησε και πέθανε. Μετά την ταφή, η τροφός της μάζεψε τα πράγματα που αγαπούσε η κόρη, όταν ζούσε, τα έβαλε μέσα σε ένα καλάθι, και – για να διατηρηθούν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα στο ύπαιθρο – τα σκέπασε με μια κέραμο· το καλάθι το τοποθέτησε στο μνήμα, τυχαία πάνω στην ρίζα μιας άκανθας. Την άνοιξη η ρίζα παρ’ ότι πιεζόταν από το βάρος, έβγαλε φύλλα και μίσχους μέσα στο καλάθι. Οι μίσχοι αναρριχήθηκαν στις πλευρές του καλαθιού, βγήκαν προς τα έξω στις γωνίες της κεράμου και περιελίχθηκαν αναγκαστικά – λόγω του βάρους της – σε έλικες.

» Ο Καλλίμαχος, τον οποίο οι Αθηναίοι αποκαλούσαν «κατατηξίτεχνο», επειδή δούλευε το μάρμαρο με λεπτή και ωραία τέχνη, περνώντας τυχαία από το μνήμα παρατήρησε το καλάθι με τα τρυφερά φύλλα που μεγάλωναν.

»Γοητευμένος από το καινοφανές της μορφής αυτής έφτιαξε, χρησιμοποιώντας τη ως πρότυπο, κίονες για τους Κορινθίους»

Η Καλλιτεχνική Επινόηση του Κορινθιακού Κιονόκρανου

Ο Βιτρούβιος γράφει πως ο Καλλίμαχος παρατήρησε το καλάθι με τα φύλλα και τον κέραμο, και γοητευμένος από το σύμπλεγμα, ξεκίνησε να φτιάχνει τέτοιους κίονες για τους Κορίνθιους.

Εμείς από την πλευρά μας, είπαμε και παραπάνω, πως δεν θα αμφισβητήσουμε το παραμικρό από την αφήγηση του Βιτρούβιου.

Όμως τι σημαίνει ο Καλλίμαχος «παρατήρησε»; Και ακόμα, γιατί αυτό που παρατήρησε το βλέμμα του Καλλίμαχου μετασχηματίστηκε άρδην στον νου του σε καλλιτεχνικό αντικείμενο; Και γιατί σε κιονόκρανο, όταν τα 9/10 του κίονα λείπουν;

Με άλλα λόγια, εδώ φαίνεται πως το βλέμμα που «παρατήρησε» δεν ήταν ένα οποιοδήποτε βλέμμα. Τουναντίον ήταν ένα γυμνασμένο βλέμμα, με έναν νου έτοιμο να αρπάξει την έμπνευση.

Ένα βλέμμα αρκούντως εκπαιδευμένο, κατάλληλο να διακρίνει εκείνο το στοιχείο το οποίο θα πήγαινε την τέχνη παραπέρα, απαντώντας προφανώς σε ένα επίμονο καλλιτεχνικό ερώτημα, που απασχολούσε εκείνον τον νου.

Και η ευκρίνεια της όρασης του Καλλίμαχου, δείχνει πως εγκολπώνει σκληρή και επίμοχθη εργασία αναζήτησης, γύρω από το ζήτημα της βελτίωσης της αισθητικής των κιόνων, ενώ είναι κάτι παραπάνω από φανερό πως απηχεί γενικότερους προβληματισμούς και συζητήσεις πάνω σε συγκεκριμένα ζητήματα τέχνης.

Ορισμένα Συμπεράσματα από την Αφήγηση του Βιτρούβιου

Από την αφήγηση του Βιτρούβιου ωστόσο προκύπτουν ορισμένα συμπεράσματα. Ας τα δούμε ένα προς ένα.

Τι Χειμώνας Βαρύς

Η χρονιά κατά την οποία έλαβε χώρα το θλιβερό γεγονός της ταφής της κόρης, είχε ακόμα μια θλιβερή όψη: δεν είχε βροχές ή οι θερμοκρασίες του χειμώνα ήταν εξαιρετικά χαμηλές, ή υπήρξε ένας συνδυασμός και των δύο.

Τούτο το συμπέρασμα βγαίνει από το γεγονός πως η Acanthus mollis (Άκανθα η απαλή) – για την οποία υπάρχει γενική ομοφωνία ως προς το ότι αυτού του φυτικού είδους το φύλλωμα αναπαρίσταται στο Κορινθιακό κιονόκρανο – γίνεται φυλλοβόλος σε χρονιές όπου υπάρχει μεγάλη έλλειψη εδαφικής υγρασίας ή χαμηλές χειμωνιάτικες θερμοκρασίες.

Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι η τροφός της κόρης άφησε το καλάθι πάνω από το ρίζωμα του φυτού, μιας που το υπέργειο τμήμα του δεν υπήρχε.

Η Εισαγωγή και Καλλιέργεια της Άκανθας της απαλής

Από τα τέσσερα περίπου αυτοφυή είδη του γένους Acanthus στην Ελλάδα, μόνο σε ελάχιστες δροσερές περιοχές του βορρά της χώρας αυτοφύεται η Acanthus mollis.  

Και επειδή ουδεμία σχέση έχει η Κόρινθος με τον βορρά, το αβίαστο συμπέρασμα που βγαίνει είναι πως το φυτό του νεκροταφείου είτε είχε φυτευτεί σκόπιμα, είτε είχε διαφύγει της καλλιέργειας από λίγο έως πολύ γετνιάζοντες κήπους.

Όμως αυτό σημαίνει πως το φυτό καλλιεργούνταν στην Κόρινθο για τις καλλωπιστικές, φαρμακευτικές και συμβολικές ιδιότητές του, έχοντας από κάπου εισαχθεί.

Είναι σχεδόν βέβαιο πως το φυτό είχε εισαχθεί από μια εκ των Σικελικών αποικιών της Κορίνθου, αφού στην Σικελία η Άκανθος η απαλή αυτοφύεται – όπως περίπου και οι αποικίες.

Ωστόσο, και μόνο το γεγονός της εισαγωγής του φυτού, δείχνει ακόμα, πως στην Αρχαία Κόρινθο και η κηποτεχνία είχε βρει ένα ορισμένο πεδίο ανάπτυξης.

Επώνυμος Δημιουργός Αρχιτεκτονικού Ρυθμού

Ο Καλλίμαχος, ως επινοητής του Κορινθιακού κιονόκρανου, θα πρέπει ταυτόχρονα να θεωρηθεί και ο εισηγητής του νέου ρυθμού, του Κορινθιακού.

Διότι ακόμα και αν όσο ζούσε δεν κατέστη δυνατό να δημιουργήσει ένα τέτοιου ρυθμού αρχιτεκτόνημα, οπωσδήποτε είχε την διανοητική και καλλιτεχνική επάρκεια ώστε να μπορεί να αντιληφθεί τις προεκτάσεις της επινόησής του – όπως θα προσπαθήσουμε να δείξουμε λίγο παρακάτω.

Από την άλλη, σε σχέση με την ταύτιση του ονόματός του με τον συγκεκριμένο ρυθμό, ο Καλλίμαχος γίνεται ένας από τους ελάχιστους αρχιτέκτονες της αρχαιότητας που πετυχαίνει κάτι τέτοιο, και ως εκ τούτου συνεχίζει τον δρόμο του Αιγύπτιου (και) συνάδελφού του Ιμχοτέπ ή Ιμούθη (Imhotep), του πρώτου ιστορικά επώνυμου αρχιτέκτονα, που κάπου στον 27ο π.Κ.Ε. αιώνα, και την αρχαιότερη πυραμίδα δημιούργησε, εκείνη της Σακκάρας, την λεγόμενη κλιμακωτή πυραμίδα του Φαραώ Ζοζέρ, και ασφαλώς και τον ανάλογο ρυθμό.

Ως προς την σημασία της επινόησης και της γέννησης του νέου ρυθμού θα μπορούσε να ειπωθεί εδώ πως ο Καλλίμαχος υπήρξε πρωτοπόρος.

Ένας ριζοσπάστης, ο οποίος ξεπέρασε τις αισθητικές και άλλες αγκυλώσεις της εποχής του, τουλάχιστον κατά μερικούς αιώνες, καταλείποντας στον κατοπινό Ρωμαϊκό κόσμο, την ανάπτυξη του Κορινθιακού ρυθμού.

Ωστόσο εξυπακούεται, πως ο Αρχαίος Κόσμος της Κλασικής Εποχής που μέσα του δρούσε ο Καλλίμαχος δεν ήταν στάσιμος. Ήταν ο κόσμος της πόλης-κράτους που ορθωνόταν γύρω από μια ευκίνητη αγορά ελευθέρων και δούλων – τόπος ανταλλαγής ιδεών και εμπορευμάτων.

Ο Καλλίμαχος είχε την δυνατότητα να τολμήσει.

Και η αγορά την δύναμη να επιδοκιμάσει ή αποδοκιμάσει.

Η Άκανθα και ο Καλλίμαχος: Η Επινόηση του Κορινθιακού Ρυθμού

Οι Καρυάτιδες του Ερεχθείου στην Ακρόπολη της Αθήνας, Ελλάδα
Οι Καρυάτιδες του Ερεχθείου στην Ακρόπολη της Αθήνας, Ελλάδα

Ποιος Είναι ο Καλλίμαχος;

Ποιος είναι λοιπόν αυτός ο Καλλίμαχος, του οποίου την καλλιτεχνική επινόηση του Κορινθιακού Κιονόκρανου, και κατ΄ επέκταση του Κορινθιακού ρυθμού, η αγορά της εποχής του εν τέλει αποδοκίμασε;

Οι αρχαίες πηγές τον αναφέρουν ως γλύπτη, τορευτή (ανδριαντοποιό), ζωγράφο και αρχιτέκτονα. Ακόμα φέρεται ως μαθητής του Πολυκλείτου, καθώς και συνεργάτης των Φειδία, Ικτίνου, Καλλικράτη, Μνησικλή κατά τα έργα ανοικοδόμησης της Ακρόπολης.

Αλλά περισσότερα στοιχεία για αυτήν την πολυσχιδή προσωπικότητα θα επιχειρήσουμε να δώσουμε ευθύς πιο κάτω.

Καταγωγή και Σπουδές

Σχετικά με το πότε ακριβώς έζησε ο Καλλίμαχος, δεν είναι γνωστό, αλλά κατά προσέγγιση αναφέρεται πως γεννήθηκε στις αρχές του δευτέρου ημίσεος του 5ου π.Κ.Ε. αιώνα (ή λίγο νωρίτερα), και πέθανε προς τα τέλη του πρώτου ημίσεος του 4ου π.Κ.Ε. αιώνα  (ή λίγο νωρίτερα).

Επίσης δεν είναι σαφές το που γεννήθηκε, αφού κάποιοι μελετητές αναφέρουν την Αθήνα και κάποιοι άλλοι την Κόρινθο. Για εμάς, πιθανότερος τόπος γέννησης του Καλλίμαχου φαίνεται πως είναι η Κόρινθος – αλλά δεν διαθέτουμε κανένα ιστορικό στοιχείο που να υποστηρίζει αυτήν μας την θέση.

Ο Καλλίμαχος υπήρξε μάλλον μαθητής του μέγιστου καλλιτέχνη και θεωρητικού του 5ου π.Κ.Ε. αιώνα, του Πελλοπονήσιου γλύπτη Πολυκλείτου, του οποίου έτσι κι αλλιώς τις αισθητικές αρχές είναι γενικά παραδεκτό πως ακολουθούσε.

Περί Πολυκλείτου Σφήνα

Ο Πολύκλειτος είναι ένας από τους μεγαλύτερους γλύπτες όλων των εποχών. Ορισμένες αρχαίες πηγές (Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και Κικέρων) αναφέρουν πως κατάγεται από την Σικυώνα εξ ου και το Σικυώνιος, ενώ άλλες (Πλάτων και Παυσανίας) από το Άργος εξ ου και το Αργείος.

Οι σύγχρονοι μελετητές απορρίπτουν τους πρώτους θεωρώντας ό,τι ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, μπέρδεψε αυτόν τον Πολύκλειτο με έναν ελάσσονος σημασίας συνονόματό του γλύπτη που καταγόταν από την Σικυώνα.

Ο Πολύκλειτος λοιπόν κατά πάσα πιθανότητα γεννήθηκε στο Άργος, ενώ είναι βέβαιο πως έλαβε τα πρώτα του μαθήματα εκεί με δάσκαλο τον σημαντικότατο γλύπτη Αγελάδα και υπήρξε συμμαθητής του άλλου τεράστιου μεγέθους των γλυπτών όλων των εποχών, του Φειδία.

Είναι γνωστό επίσης πως εργάστηκε και στο Άργος, ενώ κάποια στιγμή ανέλαβε την διεύθυνση της Αργείας Γλυπτικής σχολής.

Η Συνεισφορά του Πολυκλείτου στην Τέχνη

Ο Πολύκλειτος δημιούργησε κυρίως χάλκινα αγάλματα απαράμιλλης αισθητικής από τα οποία δεν σώζεται κανένα. Από αντίγραφα της ρωμαϊκής εποχής πάνω σε μάρμαρο, αναγνωρίζονται δυο ως βέβαια δικά του δημιουργήματα, ο περίφημος Δορυφόρος (Doryphoros) και ο εκπληκτικός Διαδούμενος (Diadumenos).

Για την τέχνη του Πολυκλείτου χρειάζεται οπωσδήποτε ένα ξεχωριστό αφιέρωμα. Για τους σκοπούς όμως εδώ του παρόντος άρθρου, ίσως αρκεί η αναφορά στην θεωρητική συμβολή του, ώστε να γίνει περισσότερο κατανοητό, πως το μοτίβο της Άκανθας και η δημιουργία του από τον Καλλίμαχο, δεν ήταν απόρροια μιας στιγμής συγκίνησης – ακόμα και «έμπνευσης» – αλλά μιας λύσης πάνω σε ζώντα και υπαρκτά ζητήματα τέχνης του καιρού του.

Ο Πολύκλειτος συνέγραψε το έργο Ο Κανών, το οποίο ατυχώς εξαφανίστηκε, και που ελάχιστες αλλά καίριες αναφορές άλλων συγγραφέων (πχ. από τον σπουδαίο Έλληνα ιατρό Γαληνό, Πέργαμος, 129 – Ρώμη, 199) πάνω στο χαμένο έργο του, φωτίζουν αρκετές πτυχές της θεωρητικής πρότασής του.

Για την Ιστορία, το μόνο αυθεντικό απόσπασμα που διασώθηκε ως τις μέρες μας είναι αυτό που λέει πως «το ωραίο αναδύεται σιγά σιγά από πολλούς αριθμούς».

Από την άλλη, και για την οικονομία της αφήγησης, παραθέτουμε αμέσως πιο κάτω μόνο δυο σημεία της αισθητικής – θεωρητικής προσέγγισής του:

  • Το κάλλος δεν συνίσταται στα στοιχεία, αλλά στις αρμονικές αναλογίες των μερών μεταξύ τους και με το όλον
  • Το καλλιτεχνικά ιδεώδες και πρότυπο ανθρώπινο σώμα, αναπαρίσταται πλαστικά ή ζωγραφικά με την μέθοδο των 8 κεφαλιών, δηλαδή ολόκληρο το σώμα διαιρείται σε 8 κεφάλια

Η Άκανθα και ο Καλλίμαχος: Η Επινόηση του Κορινθιακού Ρυθμού

Ο Περίφημος Δορυφόρος ή Κανών του Πολυκλείτου
Ο Περίφημος Δορυφόρος ή Κανών του Πολυκλείτου

Έργα του Καλλίμαχου

Από τα αποδιδόμενα στον Καλλίμαχο έργα δεν σώθηκε ούτε ένα πρωτότυπο. Και από τα αντίγραφα, μόνο ένα, η ορειχάλκινη Αφροδίτη Μητέρα (Venus Genetrix) του 420 – 410 π.Κ.Ε., η οποία μεταφέρθηκε στο μάρμαρο την Ρωμαϊκή εποχή και τώρα βρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου, φέρεται ως το πλέον πιθανό δικό του δημιούργημα.

Αφροδίτη Μητέρα (Venus Genetrix)

Η Αφροδίτη Μητέρα παριστάνει την θεά σε μιαν ήρεμη Χιαστί στάση ή Κοντραπόστο (Contrapposto).

Τι είναι το Κοντραπόστο; Το Κοντραπόστο αποτελεί μιαν ακόμα καινοτομία – επινόηση των Ελλήνων γλυπτών του 5ου αιώνα π.Κ.Ε. Η μορφή η οποία αναπαρίσταται, στηρίζεται στο ένα πόδι ενώ το άλλο φαίνεται έτοιμο να κινηθεί. Οι όγκοι που απαρτίζουν την μορφή είναι καλοζυγισμένοι και σε ισορροπία.

Το αρχαιότερο μέχρι τώρα δείγμα Κοντραπόστο είναι ο Παις του Κριτίου, μολονότι κατά πάσα πιθανότητα δεν είναι έργο του Κριτία και του από κοινού συνυπογράφοντος τα έργα του γλύπτη Νησιώτη.

Αυτήν λοιπόν την νεωτερική για την εποχή της στάση επέλεξε ο Καλλίμαχος για την Αφροδίτη του.

Η θεά κρατά στο αριστερό χέρι της το χρυσό μήλο που της έδωσε ο Πάρις ως βραβείο, ανακηρύσσοντάς την «καλλίστη» κατά τον διαγωνισμό ομορφιάς μεταξύ εκείνης, της Ήρας και της Αθηνάς – κρίση την οποία εκείνος, ως γνωστόν, πλήρωσε κατοπινά μάλλον ακριβά.

Με το δεξί της χέρι η θεά επιχειρεί να συγκρατήσει το ελεύθερο άκρο του ιματίου της, ενώ ολόκληρη η ανατομία της, από το γυμνό αριστερό της στήθος, μέχρι τα καλυπτόμενα από τον μανδύα γεννητικά της όργανα και το περίγραμμα του σώματός της διακρίνονται πεντακάθαρα.

Σύγχρονοι μελετητές αποδίδουν το μαρμάρινο αντίγραφο  στον Αρκεσίλαο (Arcesilaus), Έλληνα γλύπτη του 1ου αιώνα  π.Κ.Ε (που δραστηριοποιήθηκε με μεγάλη επιτυχία στην Ρώμη), το οποίο αναπαριστά την θεά – γεννήτορα της Ιουλιο-Κλαυδιανής δυναστείας.

Καρυάτιδες

Το Ερέχθειο βρίσκεται στην βορινή πλευρά του βράχου της Ακροπόλεως των Αθηνών. Πρόκειται για έναν περίτεχνο ναό, αρχιτεκτονικά ιδιόμορφο, που αν και κείται στην «σκιά» του Παρθενώνα εκπέμπει μιαν ξεχωριστή λάμψη.

Ασφαλώς ένα μέρος αυτής της λάμψης οφείλεται στην πρόσταση των Καρυάτιδων, σε εκείνο δηλαδή το αρχιτεκτονικό τμήμα, όπου αντί για κίονες, έξι αγάλματα Κορών στηρίζουν με το κάνιστρο που βρίσκεται πάνω από το κεφάλι τους, τον θριγκό του εξώστη.

Μια τέτοια αρχιτεκτονική διευθέτηση δεν ήταν ασυνήθιστη για τα κτίρια που ακολουθούσαν τον Ιωνικό Ρυθμό. Ωστόσο και εδώ το Κοντραπόστο, η χάρις της στάσεως, αλλά και η γενικότερη πλαστική απόδοση των Κορών, τις καθιστούν εξαίσια μέρη ενός αξιοθαύμαστου όλου.

Για την σμίλευση των Καρυάτιδων, ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν πως είναι έργο του Καλλίμαχου, ενώ κάποιοι άλλοι ότι είναι έργο του γλύπτη Αλκαμένη – ο οποίος υπήρξε μαθητής του Φειδία.

Άσβεστος Λυχνία

Ο Καλλίμαχος συνέδεσε το όνομά του με το Ερέχθειο και με άλλον τρόπο, χωρίς αμφιβολίες ετούτη την φορά: ήτανε ο επινοητής και δημιουργός της περίφημης Ασβέστου Λυχνίας.

Η Άσβεστος Λυχνία έκαιγε για έναν ολόκληρο χρόνο, δίχως να τροφοδοτείται, μπροστά από το ξόανο, δηλαδή το ξύλινο άγαλμα της Αθηνάς Πολιάδας, μιας εκ των θεών στην λατρεία των οποίων ήταν αφιερωμένος ο ναός.

Είχε φιτίλι κατασκευασμένο από ίνες Καρπάσιου λίνου (είδος αμιάντου από την Κύπρο) το οποίο παρέμενε άκαυστο, ο δε καπνός από το λυχνάρι διέφευγε μέσα από τον κορμό ενός φοίνικα καμωμένου από χαλκό – ένα ακόμα πρωτότυπο δημιούργημα του Καλλίμαχου.

Από την Άσβεστο Λυχνία, σήμερα δεν έχει απομείνει τίποτα άλλο παρά μονάχα η καταγραφή της.

Επιτύμβια Στήλη της Ηγησούς

Η Επιτύμβια Στήλη της Ηγησούς είναι ένα από τα αριστουργήματα της γλυπτικής τέχνης των ταφικών μνημείων της κλασικής εποχής.

Βρέθηκε σχεδόν άθικτη στον Κεραμεικό (Αθήνα), είναι ενεπίγραφη (ΗΓΗΣΩ ΠΡΟΞΕΝΟ – Ηγησώς, κόρη του Προξένου), χρονολογείται μεταξύ 410 και 400 π.Κ.Ε., και αποδίδεται στον Καλλίμαχο.

Έχει ανάγλυφη παράσταση της καθισμένης Ηγησούς μαζί με μια όρθια υπηρέτρια, η οποία κρατά την κοσμηματοθήκη της νεκρής κοπέλας, απ’ όπου η Ηγησώ έχει μόλις βγάλει κάποιο κόσμημα.

Αυτό που συγκλονίζει στην αναπαράσταση είναι η μελαγχολία της κόρης και η θλίψη της θεραπαινίδας της. Στο πρόσωπο δε της Ηγησούς, και ιδίως στο εκπληκτικά εκφραστικό στόμα της, σχηματίζεται ακόμα η πικρή επίγνωση της ματαιότητας της σκηνής, διότι τίποτα από όλα αυτά που συμβαίνουν, δεν πρόκειται να ξανασυμβούν – ο θάνατος είναι το κόσμημα, το κρανίο που κρατά στα χέρια του ο Άμλετ, και η εδώ μοναδική απάντηση: να μην ζει.

Η Άκανθα και ο Καλλίμαχος: Η Επινόηση του Κορινθιακού Ρυθμού

Καλλίμαχος, Η Επιτύμβια Στήλη της Ηγησούς
Καλλίμαχος, Η Επιτύμβια Στήλη της Ηγησούς

Απήχηση του Καλλίμαχου

Το Παιχνίδι των Λέξεων

Στις διάφορες εκδόσεις του αυθεντικού κειμένου του Βιτρούβιου, όπου ο συγγραφέας αναφέρεται στο Κορινθιακό Κιονόκρανο, ο γλύπτης Καλλίμαχος χαρακτηρίζεται από τους Αθηναίους είτε catatechnos είτε catatexitechnos.  

Από την μετάφραση του σχετικού χωρίου, όπως δόθηκε παραπάνω, μαθαίνουμε πράγματι πως τον Καλλίμαχο οι Αθηναίοι, τον «(…) αποκαλούσαν κατατηξίτεχνο, επειδή δούλευε το μάρμαρο με λεπτή και ωραία τέχνη».

Τώρα εδώ αναδύεται το εξής πρόβλημα: είτε catatechnos είτε catatexitechnos, δεν μπορεί να δούλευε το μάρμαρο με λεπτή και ωραία τέχνη, διότι καμιά από τις δύο παραπάνω λέξεις δεν επιδέχεται αυτήν την ερμηνεία.

Αντιθέτως, τόσο η μια όσο και η άλλη σημαίνουν κυρίως τον κακότεχνο, τον εξαντλητικά ενδελεχή, και στην καλύτερη των εκδοχών, σημαίνουν εκείνον που βρίσκει πάντοτε ελλείψεις στα έργα του.

Ευτυχώς για όλους, και για την επίλυση τούτου του θέματος έχουμε αμέσως παρακάτω τον Παυσανία (2ος Κ.Ε. αιώνας), ο οποίος δίνει μιαν άλλη διάσταση στο καλλιτεχνικό ύψος του Καλλίμαχου.

Το Καλλιτεχνικό Ύψος του Καλλίμαχου

Από τον Παυσανία λοιπόν αναφέρεται πως ο Καλλίμαχος «(…) αν και δεν συγκαταλέγεται στους πρώτης τάξης καλλιτέχνες, ήταν όμως απαράμιλλης ευφυίας, για αυτό και ήταν ο πρώτος που διάνοιξε τρύπες στις πέτρες».

Πως;

Δηλαδή ο Καλλίμαχος ήταν απαράμιλλης ευφυίας επειδή ήταν ο πρώτος που άνοιξε τρύπες στις πέτρες; Και λοιπόν; Τι ήταν Λιθοξόος ή ερευνητής των Μαύρων Τρυπών;

Μα εάν άνοιξε πρώτος τρύπες στις πέτρες ήτανε προκειμένου να μελετήσει τις επιπτώσεις που θα είχαν αυτές ως προς το φως και την σκιά των βοστρύχων, ή και για να προσδώσει ένταση στην φωτοσκίασή των, ενώ το ίδιο έκανε και για τα φυλλώματα και για άλλες λεπτομέρειες των πλαστικών δημιουργιών του.

Αλλιώς, σε τι υπήρξε ευφυής;

Στην ανάπτυξη της κβαντικής μηχανικής ή στην αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου DNA; Με άλλα λόγια, αντιλαμβάνεται ο Παυσανίας τι γράφει ή γράφει δίχως να καταλαβαίνει τα γραφόμενά του – ότι πρόκειται δηλαδή περί καθαρών ανοησιών;

Κι όλα αυτά αναφερόμενος σε έναν καλλιτέχνη, ο οποίος συμμετείχε στην ανοικοδόμηση της Ακρόπολης, το όνομά του συνδέθηκε με το Ερέχθειο και τις ωραιότατες κόρες του – χώρια η επινόηση του Κορινθιακού Κιονόκρανου.

Εάν υπήρξε ευφυής ο Καλλίμαχος, υπήρξε στο πεδίο της τέχνης του, της πλαστικής και Αρχιτεκτονικής, και συνεπώς δεν μπορεί παρά να ανήκει στους μεγάλους καλλιτέχνες της κλασικής Ελληνικής Αρχαιότητας.

Για εμάς, το αδύνατο σημείο του Καλλίμαχου ήτανε οι δημόσιες σχέσεις και ένας ατσίδας μάνατζερ των ευφυών βάναυσων της εποχής.

Η Άκανθα και ο Καλλίμαχος: Η Επινόηση του Κορινθιακού Ρυθμού

Καλλίμαχος - Περίτεχνο Χτένισμα Καρυάτιδας, στο Μουσείο Ακρόπολης Αθηνών
Περίτεχνο Χτένισμα Καρυάτιδας, στο Μουσείο Ακρόπολης Αθηνών
Τα Διακοσμητικά Φύλλα της Άκανθας

Άκανθα (Acanthus mollis)

Tο Φυτό & οι Χρήσεις του

Πρώτη Εμφάνιση της Άκανθας & του Κορινθιακού Κιονόκρανου

Με τα τωρινά ανασκαφικά και αρχαιολογικά δεδομένα, η πρώτη εμφάνιση του Κορινθιακού Κιονόκρανου και των φύλλων της Άκανθας σε αρχιτεκτονικά μέλη, σημειώνεται στον ναό του Επικούριου Απόλλωνος, στις Βάσσες της Φιγαλείας, ο οποίος χρονολογείται μεταξύ του 420 με 400 π.Κ.Ε.

Πρόκειται για ένα έξοχο δείγμα δωρικού, περίπτερου ναού, δημιούργημα κατά πάσα πιθανότητα του Ικτίνου, όπου συνδυάζονται άριστα Αρκαδικά παραδοσιακά, αρχαϊκά χαρακτηριστικά, με νεώτερα, σύγχρονα της εποχής ανέγερσης, στοιχεία.

Εντός του ναού και μπροστά από το άδυτο υπήρχε τεκμηριωμένα ο κίονας που πάνω του φερόταν το Κορινθιακό Κιονόκρανο, θραύσματα του οποίου βρίσκονται σήμερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Μάλιστα σύμφωνα με κάποιους ερευνητές, και άλλοι δύο τουλάχιστον ημικίονες εκατέρωθεν αυτού, ήταν Κορινθιακού ρυθμού.

Ο κεντρικός Κορινθιακός Κίονας παρίστανε τον θεό Απόλλωνα, ακολουθώντας τις ανεικονικές λατρευτικές παραδόσεις των Αρκάδων.

Η Άκανθα και ο Καλλίμαχος: Η Επινόηση του Κορινθιακού Ρυθμού

Παραπομπές

Τις Παραπομπές του καλλιτεχνίζοντος άρθρου Η Άκανθα και ο Καλλίμαχος: Η Επινόηση του Κορινθιακού Ρυθμού, παρουσιάζει παραπλέυρως ο Σπύρος Γιασαφάκης και η Εύη Στεργίου με τον Επιτάφιο του Σεικίλου, το πρώτο πλήρως σωζόμενο Αρχαίο Ελληνικό τραγούδι του 1ου – 2ου Κ.Ε. αιώνα, το οποίο είναι αφιερωμένο στην Ευτέρπη (μούσα, ερωμένη, σύζυγο, κόρη;) και υμνεί την ζωή – ειδάλλως τι Επιτάφιος θα ήταν;

Ἐν Χορδαῖς καὶ Όργάνῳ

Σπύρος Γιασαφάκης με την Έβη Στεργίου και τον Rey Yusuf στο Union Chapel του Λονδίνου (01-07-2017)

Αναπαραγωγή Βίντεο

Κοινοποίηση

Η χρήση του υλικού, όπου δεν αναφέρονται ή υπονοούνται δικαιώματα τρίτων (όπως π.χ. των φωτογραφιών ή των οπτικοακουστικών αρχείων – με την εξαίρεση βέβαια όσων ανήκουν στην «Καλλιέργεια»), είναι απολύτως ελεύθερη. Η διάδοση του, ενδεχομένως, χρήσιμη.

Share on facebook
Share on twitter
Share on pinterest
Share on linkedin
Share on tumblr
Share on reddit
Share on digg
Share on stumbleupon
Μετάβαση στο περιεχόμενο