Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Τα Φύλλα
Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Τα Φύλλα

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Περιγραφή & Χρήση

Το Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) αποτελεί ένα από τα ελκυστικότερα αρχιτεκτονικής μορφής φυτά για καλλωπιστική χρήση.

Βέβαια όχι τόσο ακριβώς το ίδιο, αλλά το πλήθος των πολύ ενδιαφερόντων αισθητικά ποικιλιών του, με τα πράσινα, κόκκινα ή πανασέ σπαθοειδή μεγάλα φύλλα τους, και τα διαφορετικά μεγέθη.

Όμως ακριβώς το ίδιο είναι και ένα εξαιρετικής ποιότητας ινώδες φυτό, που γνώρισε μεγάλες δόξες ως εμπορική καλλιέργεια, από τις αρχές σχεδόν του 20ου ΚΕ αιώνα και για τρείς περίπου δεκαετίες.

Ωστόσο στο άρθρο που ακολουθεί δίνεται βάρος κυρίως στην καλλωπιστική πλευρά του – για την άλλη η συντακτική ομάδα της «Καλλιέργειας» επιφυλάσσεται.

Αντιθέτως, η ως άνω αναφερόμενη ομάδα δεν επιφυλάσσεται, και υπόσχεται σύντομα ένα ειδικό αφιέρωμα στις πάμπολλες ποικιλίες του φυτού – εντάξει όχι σε όλες αλλά στις πιο ξεχωριστές και δημοφιλείς από αυτές.

Το Phormium tenax είναι το ένα από τα δύο είδη που συγκροτούν το γένος Phormium – το άλλο είναι το Phormium colensoi (συν. Phormium cookianum).

Και ίσως είναι αυτός ο μικρότατος αριθμός των ειδών του γένους που έδωσε την ευκαιρεία στους συστηματικούς της Βοτανικής επιστήμης, να ταξινομούν το γένος ανάλογα με τις φάσεις του φεγγαριού: από την οικογένεια Liliaceae στην οικογένεια Agavaceae και από την οικογένεια Phormiaceae στην οικογένεια Hemerocalllidaceae.

Η συντακτική ομάδα της «Καλλιέργειας» εβρισκόμενη σε προφανή αδυναμία επιλογής, τράβηξε κλήρο, από τον οποίο προέκυψε η οικογένεια Agavaceae.

Ο αναγνώστης ας θεωρήσει αυτό το ταξινομικό τόλμημα, ως τρέλλα νεανική που κάποτε θα περάσει.

Το Φόρμιο το ισχυρό μπορεί να αναπτυχθεί χωρίς προβλήματα σε εξαιρετικά δύσκολα περιβάλλοντα, όπως εκείνα των παραθαλάσσιων περιοχών.

Αυτοφυές Φόρμιο το ισχυρό σε Παραθαλάσσια Θέση
Αυτοφυές Φόρμιο το ισχυρό σε Παραθαλάσσια Θέση
Τυπωθήτω | Print

Φόρμιο το Ισχυρό Καταγωγή

Phormium tenax (Φόρμιο το Ισχυρό) - Χάρτης Καταγωγής
Phormium tenax (Φόρμιο το Ισχυρό) - Χάρτης Καταγωγής

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) – Περιγραφή & Χρήση

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Σύντομη Περιγραφή

Οικογένεια: Agavaceae

Γένος: Phormium  

Βοτανική Ονομασία: Phormium tenax J.R.Forst.. & G.Forst. (Φόρμιο το ισχυρό)

Κοινή Ονομασία: Φόρμιο, Φόρμιο Πράσινο

Γενικά Χαρακτηριστικά

Διατήρηση Φυλλώματος

Αειθαλές

Μορφή

Ριζωματώδης Πόα

Υφή Φυλλώματος

Αδρή

Ρυθμός Ανάπτυξης

Μέσος προς Γρήγορος

Περίοδος Άνθησης (Βόρειο Ημισφαίριο)

Ιούνιος – Αύγουστος

Περίοδος Καρποφορίας

Σεπτέμβριος – Οκτώβριος

Ύψος

2,5-4 m

Διάμετρος

1,5-2,5 m

Σχήματα και Χρώματα

Σχήμα Φύλλων

Επίμηκες Λογχοειδές

Χρώμα Φυλλώματος

Πράσινο

Χρώμα Φύλλων Φθινόπωρου

Πράσινο

Σχήμα Λουλουδιών

Σωληνοειδή

Χρώμα Λουλουδιών

Κίτρινα, Κόκκινα

Καρπός

Κάψα

Φύτευση

Έδαφος: Άριστης αποστράγγισης, αμμώδες, πηλώδες

Εδαφικό pH: 4,5-8

Πότισμα: Ελάχιστο

Έκθεση: Ήλιος, Ημισκιά

Αντοχή στις χαμηλές θερμοκρασίες: −12 °C (USDA Hardiness zone 8a)

Χρήσεις

Μόνο, σε πάρκα, σε κήπους, σε γλάστρες και ζαρντινιέρες εσωτερικών και εξωτερικών χώρων, καθώς και παραθαλάσσια

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) – Περιγραφή & Χρήση

Ανθοφόρα Φυτά Phormium tenax (Harakeke)
Ανθοφόρα Φυτά Phormium tenax (Harakeke) στη Φύση της Νέας Ζηλανδίας

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Ετυμολογία

Ετυμολογία του Ονόματος του Γένους

Το όνομα του γένους Phormium είναι η εκλατινισμένη εκδοχή της Αρχαίας Ελληνικής λέξης φορμός, που σημαίνει καλάθι πλεγμένο από φυτικές ίνες. Η λέξη φορμός, με την σειρά της, προέρχεται από την επίσης Αρχαία Ελληνική φέρω, η οποία ερμηνεύεται ως φέρνω, φέρω, κουβαλάω. Η ετυμολογική διαδοχή της φέρω περνά μέσα από την Πρωτο-Ελληνική *pʰérō, και φτάνει στο Πρωτο-Ινδοευρωπαϊκό θεματικό ρήμα *bʰéreti, του οποίου ή ρίζα είναι *bʰer-. Η σημασία της ρίζας *bʰer- είναι αντέχω, φέρω. Κατά αυτόν τον τρόπο αποδίδεται εύστοχα η βασική ιδιότητα των φύλλων των ειδών του γένους, τα οποία έπειτα από επεξεργασία μετατρέπονται σε φυτικές ίνες, που αξιοποιούνται για την κατασκευή διαφόρων αντικειμένων – όπως καλαθιών, κλπ.

Ετυμολογία του Ονόματος του Είδους

Το όνομα του είδους tenax είναι επίθετο Λατινικής προέλευσης, το οποίο σημαίνει σταθερός, ανθεκτικός, ισχυρός. Αποτελείται από το ρήμα teneō, που έχει την σημασία κρατώ, πιάνω και το επίθυμα *-āks. Το ρήμα tenax προέρχεται από την Πρωτο-Ιταλική λέξη *tenēō, και αυτή από την Πρωτο-Ινδοευρωπαϊκή ρίζα *ten- που ερμηνεύεται ως να τεντώνω, σύρω. Η επίσης Πρωτο-Ιταλική κατάληξη*-āks προεκτείνει την σημασία του ρήματος εκφράζοντας μια τάση ή κλίση, προέρχεται δε από το Πρωτο-Ινδοευρωπαϊκό επίθυμα -āx. Και το όνομα του είδους tenax είναι εξαιρετικά επιτυχημένο, αφού οι ίνες από τα φύλλα του φυτού του είδους είναι πολύ ισχυρές, και συμβάλλουν στην δημιουργία ιδιαιτέρως ανθεκτικών αντικειμένων. 

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) – Περιγραφή & Χρήση

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Καταγωγή & Προσδόκιμο Ζωής

Καταγωγή

Ως καταγωγικοί τόποι του Φόρμιου αναφέρονται η Νέα Ζηλανδία και το νησί Norfolk. Για το νησί Norfolk όμως – γενέθλιος τόπος της Αραουκάριας της ετερόφυλλης (Araucaria heterophylla) – εγείρονται βάσιμες αμφιβολίες, καθώς φαίνεται σφόδρα πιθανόν να μεταφέρθηκε εκεί από τους Μάορι, τον 12ο με 14ο ΚΕ αιώνα.

Οικοπεριβάλλον

Στην Νέα Ζηλανδία το Φόρμιο απαντάται σε υψόμετρο που ξεκινά σχεδόν από το επίπεδο της θάλασσας και φτάνει μέχρι και τα ορεινά δάση, στα 1200 με 1300 m, και σε ποικίλα περιβάλλοντα όπως είναι οι:

  • Παράκτιες περιοχές – κρημνώδεις, βραχώδεις ή αμμώδεις
  • Εκβολές ποταμών και κατά μήκος αυτών
  • Υγρότοποι μόνιμοι ή εποχικοί – βαλτώδεις περιοχές ή πλημμυρισμένα εδάφη

Η ανάπτυξη των πληθυσμών του πραγματοποιείται σε ένα ευρύ φάσμα υποστρωμάτων, αλλά ευνοείται σε τυρφώδη και πλούσια σε ορυκτά αλλουβιακά εδάφη.

Η μέση ετήσια θερμοκρασία των φυσικών οικοτόπων του κυμαίνεται μεταξύ 8 και 19 °C, η μέση μηνιαία μέγιστη θερμοκρασία των θερμότερων μηνών κυμαίνεται μεταξύ 11 και 22 °C, ενώ η μέση μηνιαία ελάχιστη θερμοκρασία των ψυχρότερων μηνών κυμαίνεται μεταξύ 3 και 16 °C.

Ως προς το μέσο ετήσιο ύψος βροχής, τούτο κυμαίνεται μεταξύ 508 και 4330 mm.

Επεμβατικότητα

Το Φόρμιο το ισχυρό, δίχως να ανήκει στα πλέον επικίνδυνα εισβολικά φυτά, έχει χαρακτηριστεί ως επεμβατικό σε διάφορες χώρες. Για να συμβεί κάτι τέτοιο, έβαλε και εδώ το θαυματουργό χεράκι του ο Homo economicus, ο οποίος δημιούργησε φυτείες με Φόρμια εκτός Νέας Ζηλανδίας, την «χρυσή» εποχή του φυτού, όταν η εμπορική καλλιέργειά του για την παραγωγή ινών (όπως θα δείξουμε παρακάτω), απέφερε υπολογίσιμα κέρδη.

Από αυτήν την άποψη, προέκυψαν σημαντικά προβλήματα σε ευαίσθητα οικοσυστήματα, όπως είναι εκείνα των μικρών νησιών. Μεταξύ αυτών που επλήγησαν, περιλαμβάνονται τα νησιά του Νοτίου Ατλαντικού Αγία Ελένη (St Helena) και Τριστάν ντα Κούνια (Tristan da Cunha), τα νησιά των Αζορών (Azores) στον Βόρειο Ατλαντικό, καθώς και τα νησιά του Αρχιπελάγους Χουάν Φερνάντες (Juan Fernαndez Islands) της Χιλής, και το νησί Μολοκάι (Molokai) της Χαβάης (Hawaii), στον Ειρηνικό.

Πέραν αυτών, το Phormium tenax έχει καταγραφεί επίσης ως ζιζάνιο σε περιοχές της Νοτίου Αφρικής αλλά και στην ηπειρωτική Αυστραλία.

Προσδόκιμο Ζωής

Ουδείς φίλος/η του φυτού δεν δικαιούται να παραπονεθεί για το προσδόκιμο ζωής του Phormium tenax, μιας και αυτό τείνει στο άπειρο (∞). Η αθάνατη πλευρά του Φόρμιου δεν αγγίζει μεταφυσικές σφαίρες αλλά εδράζεται στην ικανότητα βλαστικής επέκτασης (και αγενούς αναπαραγωγής) του μητρικού φυτού μέσω του ριζώματός του. Πράγματι, όταν το μητρικό φυτό ανθίσει και ξηρανθεί, ήδη γύρω από την βάση του τεθνεώτος ανθικού στέλεχους θα έχουν σχηματιστεί νέες δέσμες φύλλων.

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) – Περιγραφή & Χρήση

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Τοπιοτεχνικά Γνωρίσματα

Το Φόρμιο είναι πολυετής, ριζωματώδης πόα, μέσου έως μεγάλου μεγέθους, και μέσου έως και γρήγορου ρυθμού ανάπτυξης. Στις φυσικές οικοθέσεις του μπορεί να φτάσει σε ύψος τα 4 m (κάποτε τα 5 έως 6 m μαζί με τα ανθικά στελέχη του), αλλά στην καλλιέργεια και αξιοποιούμενο ως καλλωπιστικό σπάνια θα ξεπεράσει το ύψος των 2,50 m.

Είναι κατ’ εξοχήν αρχιτεκτονικό φυτό, κυπελλοειδούς σχήματος, αποτελούμενο από ριπίδια μεγάλου μήκους εντυπωσιακών φύλλων πράσινου ως επί το πλείστον χρώματος (οι ποικιλίες φέρουν φύλλα διαφόρων χρωμάτων), των οποίων το άνω 1/3 συχνά εμφανίζεται καμπτόμενο.

Έχει ισχυρό ριζικό σύστημα, κόμη μάλλον πυκνή με ακανόνιστο περίγραμμα, και είναι αδρής υφής.

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) – Περιγραφή & Χρήση

Η Άφθονη Καρποφορία του Phormium tenax
Η Άφθονη Καρποφορία του Phormium tenax

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Βοτανική Περιγραφή

Ρίζα

Το ριζικό σύστημα του Φόρμιου αποτελείται από σαρκώδη και έρποντα ριζώματα πορτοκαλί χρώματος, διαμέτρου 5 cm περίπου, τα οποία παρουσιάζουν έντονη διακλάδωση, συγκροτώντας ένα πυκνό δίκτυο λευκού χρώματος λεπτών ριζών.

Το μεγαλύτερο τμήμα των εντοπίζεται στα ανώτερα εδαφικά στρώματα, σε πλάτος 1,50 m από το κέντρο του φυτού και σε βάθος 50 cm. Ωστόσο η συνολική έκταση του ριζικού συστήματος φτάνει σε πλάτος και βάθος όσο είναι το ύψος του φυτού, δηλαδή από 2,50 m και άνω.

Φύλλα

Τα φύλλα είναι μεγάλα, με μήκος κυμαινόμενο μεταξύ 0,90 και 4,20 m, ενώ το πλάτος τους κυμαίνεται μεταξύ 5 και 12 cm. Έχουν σχήμα επίμηκες λογχοειδές και χρώμα πράσινο – γλαυκοπράσινο.

Εκφύονται από το ρίζωμα, είναι δίστοιχα (βρίσκονται σε αντίθετες σειρές), λεία, παχιά, με ακέραια περιθώρια, διαθέτουν ισχυρές κλωστικές ίνες, και στις κάτω επιφάνειές τους διακρίνεται χαρακτηριστικά η κεντρική νεύρωση.

Σχηματίζουν ριπίδια αποτελούμενα από 8 μέχρι και 30 φύλλα, εκ των οποίων τα νεαρά αναπτύσσονται από το κέντρο των ριπιδίων, ενώ τα παλαιότερα φύλλα που βρίσκονται στην εξωτερική πλευρά των πεθαίνουν.

Μολονότι συχνά το άνω 1/2 ή 1/3 των φύλλων κάμπτεται προς τα έξω, αρκετά φύλλα παραμένουν όρθια. Μια τέτοια δομή εξυπηρετεί μεταξύ άλλων την αποφυγή της άμεσης επίδρασης των ακτινών του ήλιου, αποφέροντας σημαντική εξοικονόμηση νερού.

Έτσι γίνεται κατορθωτό να φυτρώνουν και να αναπτύσσονται και σε εξαιρετικά ξηρές θέσεις, όπως εκείνες των βραχωδών περιοχών και των αμμοθινών. 

Ανθικό Στέλεχος

Το ανθικό στέλεχος είναι ισχυρό και διακριτό για μεγάλο χρονικό διάστημα, φτάνοντας συνήθως το ύψος των περίπου 5 m, με διάμετρο 2 έως 3 cm. Αναπτύσσεται από το κέντρο του φυτού, είναι όρθιο, έντονα διακλαδισμένο, κυλινδρικής διατομής και δεν φέρει τρίχες. Αρχικά έχει σαρκώδη προς ξυλώδη υφή και χρώμα γλαυκοπράσινο, που όταν ξεραθεί μεταβάλλεται σε γκρίζο ή μαύρο, ενώ καθίσταται εξαιρετικά ελαφρύ.

Άνθη

Τα άνθη του Φόρμιου φέρονται πάνω σε ταξιανθία σύνθετου βότρυος με πλευρικές διακλαδώσεις (φόβη), και αριθμούν 500 έως 700. Είναι ερμαφρόδιτα και πρώτανδρα – δηλαδή η γύρη είναι ώριμη αλλά το στίγμα δεν έχει γίνει ακόμα υποδεκτικό για επικονίαση.

Έχουν σωληνοειδές σχήμα, και χρώμα πρωτίστως γκρίζο κόκκινο, αλλά απαντώνται και λουλούδια ροζ ή κίτρινου χρώματος. Το μήκος τους κυμαίνεται μεταξύ 2,50 και 5,00 cm, ενώ φέρονται πάνω σε ποδίσκο μήκους 8 έως 10 mm.

Αποτελούνται από 6 τέπαλα, με τα εσωτερικά να είναι ελάχιστα μακρύτερα, και να παρουσιάζουν κορυφές ελαφρώς κυρτές.

Μακρύτεροι από τα τέπαλα είναι και οι 6 στήμονες, που εκφύονται από την βάση των. Έχουν λεπτά νήματα, λεία και εμφανώς πεπλατυσμένα, πάνω στα οποία φέρονται οι γραμμικού προς επιμήκους σχήματος ανθήρες.

Η τρίχωρη ωοθήκη είναι επιφυής, με πολυάριθμες σπερμοβλάστες, ο στήλος νηματώδης και το στίγμα του υπέρου μικρό και στενό.

Το Phormium tenax χρειάζεται 6 με 8 χρόνια για να ξεκινήσει να ανθοφορεί.

Επικονίαση

Τα άνθη παράγουν άφθονη ποσότητα κηρώδους και κονιώδους υφής ελαφριά γύρη, πορτοκαλί χρώματος, μαζί με υπερεπαρκείς ποσότητες νέκταρος.

Το νέκταρ έλκει τα νεκταροφάγα πουλιά, τα οποία καλύπτοντας τις διατροφικές τους ανάγκες συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην επικονίαση του Φόρμιου, μεταφέροντας με τα φτερά τους, από άνθος σε άνθος, την γύρη.

Μεταξύ αυτών των νεκταροφάγων πουλιών περιλαμβάνονται τα είδη:

  • Τούι (Prosthemadera novaeseelandiae – Tūī)
  • Κοριμάκο (Anthornis melanura – Korimako)
  • Χίχι (Notiomystis cincta – Hihi)
  • Κάκα (Nestor meridionalis – Kākā)
  • Ταουχόου (Zosterops lateralis – Tauhou)
  • Μανού Πάνγκο (Turdus merula – Manu Pango)

Εκτός όμως από τα πουλιά, στην επικονίαση του Φόρμιου μετέχουν ακόμα τα έντομα (μέλισσες, κλπ.), το νερό και ο άνεμος.

Καρπός & Σπόροι

Ο καρπός είναι τρίχωρη διαρρηκτή κάψα, αρχικά σαρκώδους και κατόπιν ξυλώδους υφής. Παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα στο φυτό, έχοντας πρώτα πρασινοκόκκινο χρώμα το οποίο στην πλήρη ωρίμανση γίνεται καφετί – μαύρο ή μαύρο.

Είναι τριγωνικής διατομής, όρθιος, εκτός από το κορυφαίο τμήμα του, που παρουσιάζει απότομη κάμψη. Το μήκος του κυμαίνεται μεταξύ 5 και 10 cm, και περιέχει από 60 έως 150 σπόρους.

Το σχήμα των σπόρων είναι πεπλατυσμένο – ελλειψοειδές, λίγο έως πολύ συστραμμένο, το δε χρώμα τους στιλβώδες μαύρο. Το μέγεθός τους ως προς το μήκος κυμαίνεται μεταξύ 9 και 10 mm, ενώ ως προς την διάμετρο μεταξύ 4 και 5 mm.

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) – Περιγραφή & Χρήση

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Κλίμα και Έδαφος

Το Φόρμιο το ισχυρό αναπτύσσεται σε ένα ευρύ κλιματικό φάσμα και σε διάφορα εδαφικά περιβάλλοντα. Σε σχέση με τους κλιματικούς τύπους αναφέρονται οι κάτωθι:

  • Cf – Υγρά ήπια κλίματα
  • Cs – Μεσογειακά κλίματα

(Κλιματική Ταξινόμηση Κέππεν-Γκάιγκερ)

Θερμοκρασία

Το Phormium tenax προσαρμόζεται σε ένα ευρύτατο θερμοκρασιακά φάσμα, επεκτείνοντας την δυνατότητα της καλλωπιστικής καλλιέργειάς του, πέρα από το φυσικό του οικοπεριβάλλον.

Οι ελάχιστες ανεκτές θερμοκρασίες κυμαίνονται από -9,5 έως -12 °C, τις οποίες το φυτό αντεπεξέρχεται χωρίς σημαντικές ζημίες.

Με τις υψηλές και τις πολύ υψηλές θερμοκρασίες δεν αντιμετωπίζει το παραμικρό πρόβλημα, αφού αντέχει την έκθεση μέχρι και σε εκείνες που φτάνουν ή ξεπερνούν τους 40 °C

Έδαφος και pH

Το Φόρμιο αναπτύσσεται σε ποικίλους εδαφικούς τύπους, όπως εκείνους των ελαφρών και μέσης σύστασης, αλλά συνιστάται η αποφυγή φύτευσής του σε βαριά αργιλώδη εδάφη που νεροκρατούν.

Την καλλιέργεια του φυτού από την άλλη, ευνοούν τα πηλώδη εδάφη που είναι γόνιμα, πλούσια σε οργανική ουσία και παρουσιάζουν άριστη αποστράγγιση.

Εδώ ωστόσο αξίζει να σημειωθεί η μεγάλη αντοχή του σε περιοδικά πλημμυρισμένα εδάφη, και μάλιστα με νερό υψηλής περιεκτικότητας σε άλατα.

Ως προς την εδαφική αντίδραση, το εδαφικό pH, το Φόρμιο προσαρμόζεται σε ένα ευρύτατο φάσμα τιμών που κυμαίνεται από το 4,5 μέχρι και το 8. Όμως το άριστο εύρος για την ανάπτυξή του κυμαίνεται μεταξύ 5,5 και 6,5, δηλαδή βρίσκεται στα όξινης ή ελαφρώς όξινης αντίδρασης εδάφη. 

Έκθεση

Το φυτό μπορεί να καλλιεργηθεί τόσο σε θέσεις προσήλιες όσο και σε ελαφρώς σκιασμένες. Ακόμα, παρουσιάζει μεγάλη αντοχή σε σχετικά ανεμόπληκτες περιοχές, αν και για την άψογη εμφάνισή του, είναι προτιμότερη η φύτευσή του σε σχετικά προστατευμένες. Τέλος, το Φόρμιο είναι απολύτως κατάλληλο για παραθαλάσσια καλλιέργεια και παράκτιους κήπους.

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Εχθροί & Ασθένειες

Το Phormium tenax δεν αντιμετωπίζει αξεπέραστα προβλήματα με φυτοπαράσιτα καλλιεργούμενο ως καλλωπιστικό φυτό. Σπάνια θα προσβληθεί από εχθρούς και σπάνια θα νοσήσει από ασθένειες. Όμως ως ινώδες φυτό, καλλιεργούμενο σε εμπορική κλίμακα, δέχθηκε ήδη από την δεκαετία του 1920 ένα ισχυρό χτύπημα, λόγω της εμφάνισης της ασθένειας Κίτρινο Φύλλο του Φόρμιουμ (PYL – Phormium Yellow Leaf), η οποία οφείλεται στο φυτόπλασμα (βακτήριο) Candidatus Phytoplasma australiense. Η ασθένεια περιγράφηκε για πρώτη φορά το 1908, και εκδηλώνεται με κιτρίνισμα και πτώση των φύλλων, καθυστερημένη ανάπτυξη και κατάρρευση του ριζικού συστήματος, ενώ έχει ως βάσιμο ενδεχόμενο τον θάνατο του φυτού. Μεταδίδεται με το Ημίπτερο μυζητικό έντομο Oliarus atkinsoni (συν. Zeoliarus atkinsoni), το οποίο αντιμετωπίζεται με συστηματικά ψεκάσματα εντομοκτόνων, ενώ για το ίδιο το φυτόπλασμα Ca. Phytoplasma australiense δεν υπάρχουν μέσα αντιμετώπισης.

Εχθροί

Αμέσως πιο κάτω καταγράφονται οι σημαντικότεροι εχθροί του Phormium tenax.

Διάφορα Έντομα
  • Orthoclydon praefectata
  • Tmeolphota steropastis
Κοκκοειδή
  • Poliapsis spp.
  • Pseudaulacapsis spp.
Ψευδόκοκκοι
  • Balanococcus diminutus

Με την χρήση των κατάλληλων εντομοκτόνων η αντιμετώπισή τους είναι ικανοποιητική. 

Ασθένειες

Μετά τους εχθρούς ακολουθεί η καταγραφή των ασθενειών.

Μύκητες
  • Cladosporium (Κλαδοσπορίωση)
  • Rhizopus stolonifer
  • Periconiella phormii
  • Glomerella phacidiomorpha
  • Kirramyces phormii

Με την χρήση των κατάλληλων μυκητοκτόνων η αντιμετώπιση τους είναι ικανοποιητική.

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) – Περιγραφή & Χρήση

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Τοξικότητα & Αλλεργιογόνος Δράση

Τοξικότητα

Τα φύλλα του φυτού περιέχουν τις πικρότατης γεύσης ουσίες κουκουρβιτακίνες. Οι κουκουρβιτακίνες αριθμούν περίπου δεκαεφτά χημικές ενώσεις, είναι δηλητηριώδεις για μερικά ζώα, ενώ μπορούν να προκαλέσουν βλάβες στα ανθρώπινα όργανα, λόγω της τοξικής τους δράσης. 

Αλλεργιογόνος Δράση

Δεν υπάρχουν ενδείξεις ή αποδεικτικά στοιχεία πως μπορεί να προκαλέσει αλλεργικές αντιδράσεις.

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) – Περιγραφή & Χρήση

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Οικολογία & Περιβάλλον

Το Φόρμιο διαδραματίζει σημαντικό ρόλο ως πηγή τροφής, καταφύγιο ή/και ενδιαίτημα για τμήματα της πανίδας στις φυσικές οικοθέσεις του. Επιπλέον, η συμβολή του στην περιβαλλοντική αναβάθμιση είναι ιδιαιτέρως σημαντική.

Πηγή Τροφής

Η άφθονη παραγωγή νέκταρος την περίοδο της ανθοφορίας δεν δίνει τροφή μόνο στα πουλιά ή στα έντομα που εμπλέκονται στην επικονίασή του, αλλά και σε ορισμένα ερπετά – είδη σαυρών που ανήκουν στην Ανθυποτάξη Gekkota (Gekkota) – καθώς και σε διάφορα είδη νυχτερίδας. Οι σπόροι του καταναλώνονται από το είδος πάπιας Anas superciliosa.

Ενδιαίτημα

Οι φυσικοί πληθυσμοί του Φόρμιου σε παράκτιες περιοχές, παρέχουν ενδιαίτημα στο απειλούμενο με εξαφάνιση ενδημικό είδος πιγκουίνου Megadyptes antipodes.

Περιβαλλοντική Αναβάθμιση

Το Phormium tenax αξιοποιείται και σε ποικίλα έργα αποκατάστασης, όπως σε εκείνα που αφορούν:

  • Την αναγέννηση των δασών
  • Τον έλεγχο της διάβρωσης
  • Την σταθεροποίηση των αμμοθινών
  • Την βελτίωση των τοπίων
  • Την αναβλάστηση, μιας και είναι από τα ελάχιστα φυτά της Νέας Ζηλανδίας που επανέρχεται μετά από πυρκαγιές

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) – Περιγραφή & Χρήση

Φόρμιο το ισχυρό Φυτεμένο τον Κήπο
Φόρμιο το ισχυρό Φυτεμένο τον Κήπο

Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) - Χρήσεις

Το Φόρμιο χρησιμοποιήθηκε στο παρελθόν και εξακολουθεί να χρησιμοποιείται και σήμερα με διάφορους τρόπους. Πλανητικά έχει γνωρίσει εξαιρετική διάδοση μέσω των καλλωπιστικών ποικιλιών του, ενώ στην Νέα Ζηλανδία – όπου συνεχίζει να υφίσταται η εμπορική καλλιέργειά του ως ινώδες φυτό, έστω και σε μικρή κλίμακα – παραμένει στενά συνυφασμένο με την πολιτιστική παράδοση των Μάορι.

Βιοτεχνική & Βιομηχανική

Το Φόρμιο το ισχυρό αποτέλεσε αντικείμενο συστηματικής εμπορικής καλλιέργειας στην Νέα Ζηλανδία από τις αρχές σχεδόν του 18ου ΚΕ αιώνα – με την άφιξη των πρώτων Ευρωπαίων αποίκων.

Οι ίνες που αποσπώνταν από το φυτό, εξάγονταν σε όλον τον κόσμο, τροφοδοτώντας με πρώτη ύλη κυρίως τις βιομηχανίες κατασκευής υφασμάτων, κορδονιών και σάκων.

Η καλλιέργεια του φυτού σε εμπορική κλίμακα επεκτάθηκε τον 20ο ΚΕ αιώνα σε διάφορες χώρες. Στην Νότια Αμερική φυτείες με Phormium tenax δημιουργήθηκαν στην Αργεντινή, Χιλή και Βραζιλία. Στην Αφρικανική ήπειρο το φυτό καλλιεργήθηκε στην Νότια Αφρική και στην Κένυα, και στον υπόλοιπο κόσμο φυτεύσεις πραγματοποιήθηκαν στην Ιαπωνία, Αυστραλία, καθώς και στα νησιά των Αζορών και της Αγίας Ελένης.

Ατυχώς, η αδυναμία εξεύρεσης μιας βιομηχανικής μεθόδου εξαγωγής της ίνας, που θα βελτίωνε τον μηχανικό απογυμνωτή της δεκαετίας του 1860, και θα εξασφάλιζε την υψηλή ποιότητα της δια χειρός εξαχθείσας ίνας, ρίχνοντας ταυτοχρόνως το κόστος του προϊόντος, οδήγησε σταδιακά την εμπορική καλλιέργεια σε παρακμή.

Ελπιδοφόρο ωστόσο παραμένει το γεγονός της τοπικής χρήσης των ινών του Φόρμιου σε βιοτεχνική και χειροτεχνική κλίμακα, με αξιοσημείωτα ανοδικές τάσεις της ζήτησης.

Υφάσματα, χαλιά, ψάθες, χαρτί καθώς και διάφορα χειροτεχνήματα παράγονται σήμερα από τις εξαχθείσες ίνες του φυτού.

Εθνοβοτανική

Η εθνοβοτανική χρήση του Φόρμιου από τις κοινότητες των Μάορι, πηγαίνει πολύ μακριά πίσω στον χρόνο. Και μέσα σε αυτές τις εκατονταετηρίδες ο ιθαγενής πληθυσμός της Νέας Ζηλανδίας κατόρθωσε να αξιοποιήσει ολόκληρο το φυτό για πρακτικούς, διατροφικούς, καθώς και για θεραπευτικούς σκοπούς.

Πρακτική Χρήση

Από τα φύλλα και τις αποσπώμενες ίνες έφτιαχναν και φτιάχνουν οι Μάορι πλήθος αντικείμενα, διακοσμητικά αλλά και καθημερινής χρήσης. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται κορδόνια, σανδάλια, ψάθες, καλάθια, δίχτυα, και ρούχα. Στα τελευταία μάλιστα εντάσσεται και το παραδοσιακό ένδυμα των Μάορι, η λικνιζόμενη φούστα piupiu, η οποία φοριέται σε επίσημες τελετές ή σημαντικές εκδηλώσεις.

Διατροφική Χρήση

Το νέκταρ των ανθέων συγκεντρώνεται και αξιοποιείται ως γλυκαντικό.

Θεραπευτική Χρήση

Παραδοσιακά, μέρη και ουσίες του φυτού έχουν χρησιμοποιηθεί από τους Μάορι, για την καταπολέμηση και θεραπεία διαφόρων παθήσεων.

Αφεψήματα του ριζώματος δίδονταν ως ανθελμινθικά, καθαρτικά, όπως και για την ίαση των στομαχικών διαταραχών, ενώ υπό μορφή πολτού το ρίζωμα απλωνόταν ως κατάπλασμα σε περιοχές του σώματος που παρουσίαζαν ερεθισμό ή φλεγμονές.

Το ομοιάζον με κόμμι εξίδρωμα της βάσης των φύλλων αξιοποιούνταν ως αντισηπτικό για πληγές και εγκαύματα ή εφαρμόζονταν σε περιοχές του σώματος με ρευματικά ή ισχιακά προβλήματα, και ως αφέψημα δινόταν για την καταπολέμηση της διάρροιας.

Ακόμα, οι επεξεργασμένες ίνες του φυτού διαμορφώνονταν κατάλληλα και εφαρμόζονταν ως επίδεσμοι σε περιοχές του σώματος που φέραν πληγές.

Φαρμακευτική

Το έλαιο των σπόρων περιέχει σε μεγάλες ποσότητες λινελαϊκό οξύ, το οποίο μπορεί να αντικαταστήσει το ιχθυέλαιο, παρέχοντας μια εναλλακτική πηγή λήψης του πολυακόρεστου λιπαρού οξέως Ωμέγα-3.

Στο ρίζωμα ενυπάρχουν οι ουσίες ανθρακινόνης χρυσοφανόλη και εμοδίνη, που έχουν καθαρτική δράση, ενώ στις ρίζες έχει απομονωθεί η αντιμυκητιασική ουσία μουσιζίνη.

Σημαντική παρουσία στα φύλλα έχουν οι κουκουρβιτακίνες που εκδηλώνουν αξιοσημείωτη αντιβακτηριακή και αντικαρκινική δράση.

Καλλωπιστική

Ως καλλωπιστικό φυτό, το Phormium tenax με τις ποικιλίες του αξιοποιείται και από την κηποτεχνία όπως και από την αρχιτεκτονική του τοπίου.

Ειδικότερα το Φόρμιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί:

  • Ως φυτό γλάστρας, σε κήπους, αυλές και μπαλκόνια
  • Μεμονωμένο, ως φυτό ιδιαίτερου κάλλους
  • Λόγω της αρχιτεκτονικής δομής του, μεμονωμένο, σε ομάδες ή σε μαζικές φυτεύσεις σε κήπους οικιών και κτιρίων σύγχρονου αρχιτεκτονικού ύφους
  • Σε παραθαλάσσιες περιοχές και σε αλατούχα εδάφη
  • Συνδυαζόμενο με άλλα καλλωπιστικά φυτά όπως με το ορθόκλαδο κολονοειδούς σχήματος Κυπαρίσσι (Cupressus sempervirens var.  pyramidalis), την έρπουσα Λαντάνα (Lantana montevidensis), την Ευχέρα ή Εουχέρα (Heuchera “Black Out”) και τα ποικιλόχρωμα Γεράνια (Pelargonium hortorum)

Παραπομπές

Τις Παραπομπές του παρόντος Ωκεάνιου άρθρου που φέρει τον καινοφανή τίτλο Φόρμιο το ισχυρό (Phormium tenax) – Περιγραφή & Χρήση παρουσιάζει το μουσικό σύνολο The Harmonic Resonators, με το διασκευασμένο παραδοσιακό τραγούδι των Μάορι E Karanga E Te Iwi E.

Αναπαραγωγή Βίντεο

Κοινοποίηση

Η χρήση του υλικού, όπου δεν αναφέρονται ή υπονοούνται δικαιώματα τρίτων (όπως π.χ. των φωτογραφιών ή των οπτικοακουστικών αρχείων – με την εξαίρεση βέβαια όσων ανήκουν στην «Καλλιέργεια»), είναι απολύτως ελεύθερη. Η διάδοση του, ενδεχομένως, χρήσιμη.

Μετάβαση στο περιεχόμενο