Γένος Φίκος - Κινέζικο Δέντρο Μπανυάν (Ficus microcarpa)
Γένος Φίκος - Κινέζικο Δέντρο Μπανυάν (Ficus microcarpa)

To Γένος Φίκος (Ficus L.): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Το γένος Φίκος (Ficus L.) αντιπροσωπεύει μιαν ολότελα ιδιαίτερη ενότητα φυτών. Και αυτό το οφείλει τόσο στα βοτανικά όσο και στα βιολογικά αλλά και οικολογικά χαρακτηριστικά των περισσότερων ειδών του.

Στο άρθρο που ακολουθεί θα επιχειρηθεί να δοθεί, με τον γνωστό ευσύνοπτα μακροσκελή τρόπο της συντακτικής ομάδας της ‘Καλλιέργειας’, μια παραστατική εικόνα των ουσιωδών στοιχείων που προσδιορίζουν το γένος.

Και φυσικά θα γίνει προσπάθεια ώστε να αναδειχθούν και οι εξόχως διασκεδαστικά στραγγαλιστικές πλευρές, ορισμένων εκ των ειδών του.

'The Great Banyan' Tree

Γένος Φίκος - Το Περίφημο Δέντρο της Ινδίας The Great Banyan Tree
Γένος Φίκος - Το Περίφημο Δέντρο της Ινδίας The Great Banyan Tree (Ficus bengalensis)

To Γένος Φίκος (Ficus L.): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

To Γένος Φίκος (Ficus L.) - Γενικά Στοιχεία

Το Γένος Φίκος (Ficus L.) αποτελεί μιαν από τις πλέον πολυάριθμες ταξινομικές μονάδες του φυτικού κόσμου. Αλλά πέραν του γεγονότος ό,τι αριθμεί πράγματι περισσότερα από 750 είδη διακρίνεται και ξεχωρίζει για δύο ακόμα λόγους:

  1. Για την ιδιότυπη ταξικαρπία του, το συκόνιο
  2. Για την απόλυτη συμβιωτική σχέση του με τις σφήκες της οικογένειας Agaonidae, οι οποίες επικονιάζουν αποκλειστικά τα είδη του

Όμως για αυτά θα γίνει λόγος παρακάτω. Προς το παρόν θα ειπωθεί ό,τι τα είδη που συμπεριλαμβάνονται στο γένος Φίκος απαντώνται κυρίως στις τροπικές περιοχές του πλανήτη και ελάχιστα στις υποτροπικές. Από αυτά, περισσότερα από 500 είδη εντοπίζονται στην Ασία και Αυστραλία – συγκεκριμένα στην Ασιατική ήπειρο περίπου 170, στην Νέα Γουινέα 132 και στο νησί Βόρνεο 129.

To Γένος Φίκος (Ficus L.): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Γένος Φίκος - Συκόνια Πάνω στο Δέντρο Ficus luschnathiana
Συκόνια Πάνω στο Δέντρο Ficus luschnathiana

To Γένος Φίκος (Ficus L.) - Μορφολογία

Στο γένος Φίκος υπάγονται αειθαλή, ημιαειθαλή και φυλλοβόλα είδη τα οποία προσλαμβάνουν σχεδόν κάθε πιθανή φυτική μορφή, όπως αυτή των δέντρων μεγάλης, μέσης και μικρής ανάπτυξης, καθώς και θάμνων και αναρριχώμενων. Από την άλλη, αρκετά είδη είναι επίφυτα και άλλα ημιεπίφυτα, ενώ ορισμένα είναι υδροχαρή και ορισμένα άλλα αμιγώς λιθόφυτα.

Ανάμεσά τους ξεχωριστή θέση αναμφίβολα κατέχουν τα είδη ‘στραγγαλιστές ή δενδροπνίχτες’. Τέτοια είναι η περίπτωση του Ficus bengalensis – του μάλλον κατά λάθος εθνικού δέντρου της Ινδίας.

Όντας ημιεπίφυτο, αρχικά φυτρώνει στα κλαδιά άλλων δέντρων από σπόρους που έχουν αποθέσει καρποφάγα πουλιά. Από εκεί αναπτύσσει βλαστογενείς ρίζες οι οποίες εισχωρούν στο έδαφος. Το εναέριο τμήμα αυτών των ριζών κορμοποιείται ενώ ταυτόχρονα συνεχίζει να αναπτύσσει βλαστογενείς ρίζες. Η όλη διαδικασία έχει ως αποτέλεσμα τον – κυριολεκτικά – στραγγαλισμό των δέντρων πάνω στα οποία στηρίζεται.

To Γένος Φίκος (Ficus L.): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

To Γένος Φίκος (Ficus L.) - ‘The Great Banyan’

Η ιδιότυπη μορφή ανάπτυξης του Ficus bengalensis – του μάλλον κατά λάθος εθνικού δέντρου της Ινδίας – οδηγεί στην δημιουργία επιβλητικής εμφάνισης δέντρων του είδους.

Αντιπροσωπευτικότερο όλων είναι το περίφημο ‘The Great Banyan’ – όπου banyan είναι το τοπικό όνομα του Ficus bengalensis.

Το ‘The Great Banyan’ καταλαμβάνει μιαν επιφάνεια ούτε λίγο ούτε πολύ 19 στρεμμάτων, ο υψηλότερος βραχίονάς του βρίσκεται στα 24,5 m και αριθμεί προσώρας μόλις 3772 εναέριες ρίζες, καθιστώντας εξαιρετικά υπερήφανο για τις επιδόσεις του το δέντρο, που με τόσο μεγάλο κόπο έπνιξε.

To Γένος Φίκος (Ficus L.): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

To Γένος Φίκος (Ficus L.) - Βοτανική Περιγραφή

Οπός: Όλα τα φυτικά μέρη των ειδών που ανήκουν στο γένος Φίκος περιέχουν παχύρευστο γαλακτώδη οπό – σπάνια υδαρή.

Φύλλα: Τα φύλλα των φυτών είναι απλά, λεία ή έλλοβα. Διατάσσονται κυρίως κατ’ εναλλαγήν και σπάνια είναι αντίθετα ή σπονδυλωτά. Ο μίσχος τους είναι κοντός ή επιμήκης ενώ ο κολεός στρογγυλεμένος.

Άνθη: Τα άνθη ανεβρίσκονται στο ίδιο ή σε διαφορετικά φυτά (μόνοικα ή δίοικα), εκφύονται δε στα εσωτερικά τοιχώματα μασχαλιαίας ταξιανθικής ανθοδόχης, η οποία σχηματίζει το συκόνιο. Ο κάλυκας των ανθέων είναι μικρός και μεμβρανώδης ενώ η στεφάνη απουσιάζει. Τα αρσενικά άνθη έχουν περιάνθιο αποτελούμενο από 2 έως 6 τμήματα και φέρουν από 1 έως 3 στήμονες, τα δε θηλυκά άνθη έχουν περιάνθιο αποτελούμενο από 2 έως 7 τμήματα και ύπερο που φέρει από 1 έως 2 στίγματα.

Καρπός: Εντός της ταξικαρπίας του συκονίου παράγονται οι πολυάριθμοι πραγματικοί καρποί, τα αχαίνια.

To Γένος Φίκος (Ficus L.): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

To Γένος Φίκος (Ficus L.) - Συμβίωση

Εάν ληφθεί υπόψιν ό,τι το γένος Φίκος υπολογίζεται πως έχει ηλικία 60 με 100 εκατομμύρια χρόνια και πως όλα αυτά τα χρόνια αναπαράγεται χάρις και αποκλειστικά στις σφήκες της οικογένειας Agaonidae, τότε μπορεί να ειπωθεί με μεγάλη ακρίβεια, πως αυτή η σχέση άντεξε πράγματι στον χρόνο.

Αλλά όπως συμβαίνει με όλες τις μακρόχρονες σχέσεις έτσι και αυτή δεν είναι μονόπλευρη. Και δεν είναι διότι χάρις και αποκλειστικά στο γένος Φίκος οι σφήκες της οικογένειας Agaonidae μπορούν και αυτές να αναπαράγονται.

Με άλλα λόγια, από την επιβίωση των Φίκων εξαρτάται και η επιβίωση των σφηκών – και τανάπαλιν (Mutualism).

To Γένος Φίκος (Ficus L.): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Γένος Φίκος - Σφήκες Επικονιαστές στο Συκόνιο του Ficus macrophylla
Γένος Φίκος - Σφήκες Επικονιαστές στο Συκόνιο του Ficus macrophylla

To Γένος Φίκος (Ficus L.) - Επικονίαση

Σχεδόν για κάθε είδος Φίκου αντιστοιχεί και ένα είδος σφήκας το οποίο τον επικονιάζει και οι ελάχιστες εξαιρέσεις απλώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Η επικονίαση πραγματοποιείται από τις θηλυκές σφήκες οι οποίες έχουν φτερά – εν αντιθέσει προς τις αρσενικές που είναι άπτερες και δεν μπορούν να εξέλθουν του συκονίου.

Και μολονότι ο κύκλος ζωής των θηλυκών ατόμων ολοκληρώνεται κατά μέσο όρο εντός 24 έως 48 ωρών εντούτοις μπορούν να επικονιάσουν Φίκους, τα δέντρα των οποίων ενδέχεται να απέχουν μέχρι και μερικές δεκάδες χιλιόμετρα μεταξύ τους, όπως για παράδειγμα συμβαίνει με ένα είδος Αφρικανικής σφήκας

Τα θηλυκά άτομα εντοπίζουν τα κατάλληλα συκόνια χάρις στην εκπομπή από αυτά πτητικών ουσιών. Μόλις τα εντοπίσουν εισέρχονται στο εσωτερικό των συκονίων από ένα μικρό άνοιγμα της κορυφής τους την οστιόλη. Εκεί πραγματοποιούν την επικονίαση, είτε ‘ενεργητικά’ είτε παθητικά, εναποθέτωντας την γύρη που φέρουν στα στίγματα των υπέρων. Κατόπιν αφήνουν τα αυγά τους και ολοκληρώνουν τον βιολογικό τους κύκλο.

Η διαδικασία όπως περιγράφτηκε ανωτέρω αφορά πάνω από το 50% των ειδών που ανήκουν στο γένος Φίκος και είναι μόνοικα. Για τα δίοικα είδη υπάρχει μια μικρή διαφοροποίηση, αφού οι θηλυκές σφήκες αποθέτουν τα αυγά τους στα δέντρα που φέρουν άρρενα άνθη, των οποίων τα συκόνια προσφέρονται για την ωοτοκία. Ωστόσο επικονιάζουν και τα θηλυκά, καθώς δεν μπορούν να ξεχωρίσουν τα αρσενικά από τα θηλυκά συκόνια λόγω παρόμοιας μορφολογίας και ταυτόσημης εκπομπής πτητικών ‘σημάτων’.

To Γένος Φίκος (Ficus L.): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

To Γένος Φίκος (Ficus L.) - Οικολογία

Τα είδη που ανήκουν στο γένος Φίκος συνεισφέρουν με πολλούς τρόπους στην οικολογική ισορροπία και διατήρηση των τροπικών δασών. Εδώ θα γίνει αναφορά σε τρεις εξ αυτών:

  1. Χάρις στην συμβιωτική σχέση με τις σφήκες – επικονιαστές και την δυνατότητα από μέρους τους να προσφέρουν πολλές γενεές μέσα στο έτος, η παραγωγή καρπών είναι συνεχής. Αυτό το γεγονός έχει ως συνέπεια την παροχή επαρκούς τροφής για τα θηλαστικά και τα πτηνά των τροπικών δασών. Η επάρκεια τροφής οδηγεί στην συντήρηση υψηλών πληθυσμών.
  2. Σχετικές έρευνες έχουν δείξει πως η συμβολή, ιδιαίτερα των μεγάλης ανάπτυξης δέντρων Φίκου, στην αποκατάσταση και αναγέννηση των τροπικών δασών που έχουν υποστεί σημαντική υποβάθμιση, είναι εξαιρετικά αποφασιστικής σημασίας.
  3. Αποφασιστικής σημασίας είναι επίσης και η συμβολή τους στην σταθεροποίηση των εδαφών των παρόχθιων τροπικών δασών καθώς και στην προστασία τους από την διάβρωση.

To Γένος Φίκος (Ficus L.): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Γένος Φίκος - Αέριες Ρίζες Δέντρου Μπανυάν
Αέριες Ρίζες Δέντρου Μπανυάν

To Γένος Φίκος (Ficus L.) - Χρήση

Εθνοβοτανική: Σε πολλές παραδοσιακές κοινωνίες τα είδη που ανήκουν στο γένος Φίκος έχουν αξιοποιηθεί ή/και αξιοποιούνται για πρακτικούς, διατροφικούς, θεραπευτικούς και θρησκευτικούς σκοπούς.

Φαρμακευτική: Εκχυλίσματα φύλλων του Ficus glomerata έχουν αναλγητικές ιδιότητες καθώς και αυτά του φλοιού του Ficus bengalensis.

Εκχυλίσματα από όλα τα φυτικά μέρη του Ficus deltoidea έχουν δείξει αποτελεσματικότητα στην θεραπεία του έλκους. Για την θεραπεία του διαβήτη εκχυλίσματα φλοιού του Ficus bengalensis έχουν δείξει αξιοσημείωτη δράση.

Αντιμυκητιακή δράση έχουν τα μεθανολικά εκχυλίσματα του οπού των Ficus carica (Συκιά) και Ficus exasperate.

Σημαντική αντιβακτηριακή δράση έχουν δείξει τα εκχυλίσματα φρούτων των Ficus sycomorus, F. benjamina, F. bengalensis και F. religiosa.

Το αιθανολικό εκχύλισμα του φλοιού του Ficus religiosa έχει σημαντική αντιασθματική δράση.

Καλλωπιστική: Πολλά είδη του γένους Φίκους αξιοποιούνται στην διακόσμηση εσωτερικών χώρων, ενώ στις περιοχές που οι κλιματικές συνθήκες το επιτρέπουν, αξιοποιούνται τόσο στην κηποτεχνία όσο και στην αρχιτεκτονική του τοπίου.

To Γένος Φίκος (Ficus L.): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Γένος Φίκος - Συλλογή Φυσικού Ελαστικού Κόμμεος (Ficus elastica)
Γένος Φίκος - Συλλογή Φυσικού Ελαστικού Κόμμεος (Ficus elastica)

To Γένος Φίκος (Ficus L.) - Ταξινόμηση

Όπως συμβαίνει με όλα τα φυτικά είδη έτσι και το γένος Φίκος τιμάται από την συστηματική βοτανική με την ταξινόμησή του. Παρακάτω δίδεται το, ας το πούμε, επικρατούν ταξινομικό σχήμα με την ευχή οι επερχόμενες φυλογενετικές έρευνες να επιτρέψουν την διατήρησή του τουλάχιστον μέχρι την επόμενη εβδομάδα.

  • Domain: Eukaryota (Επικράτεια: Ευκάρυα)
  • Kingdom: Plantae (Βασίλειο: Φυτά)
  • Subkingdom: Viridaeplantae (Υποβασίλειο: Χλωροβιοτά)
  • Phylum: Tracheophyta (Φύλο: Τραχειόφυτα)
  • Subphylum: Euphyllophytina (Υποφύλο: Ευφυλλοφυτίνα)
  • Class: Mangoliopsida (Ομοταξία: Μαγνολιόψιδα)
  • Order: Rosales (Τάξη: Ροδώδη)
  • Family: Moraceae (Οικογένεια: Μορεοειδή)
  • Genus: Ficus (Γένος: Φίκος)
  • Subgenus: Ficus

1.1. Section: Ficus

  • Subsection: Ficus
  • Subsection: Frutescentiae

1.2. Section: Eriosycea

  • Subsection: Auratae
  • Subsection: Eriosycea
  • Subgenus: Synoecia

2.1. Section: Rhizocladus

  • Subsection: Plagiostigma
  • Subsection: Pogonotrophe
  • Subsection: Punctulifoliae
  • Subsection: Trichocarpeae

2.2. Section: Kissosycea

  • Subgenus: Sycidium

3.1. Section: Sycidium

3.2. Section: Palaeomorphe

  • Subgenus: Sycomorus

4.1. Section: Sycomorus

  • Subsection: Sycomorus
  • Subsection: Neomorphe

4.2. Section: Hemicardia

4.3. Section: Adenosperma

4.4. Section: Bosscheria

4.5. Section: Dammaropsis

4.6. Section: Papuasyce

4.7. Section: Sycocarpus

  • Subsection: Macrostyla
  • Subsection: Sycocarpus
  • Subgenus: Pharmacosycea

5.1. Section: Pharmacosycea

  • Subsection: Bergianae
  • Subsection: Petenenses

5.2. Section: Oreosycea

  • Subsection: Glandulosae
  • Subsection: Pedunculatae
  • Subgenus: Urostigma

6.1. Section: Americana

6.2. Section: Urostigma

  • Subsection: Conosycea
  • Subsection: Urostigma

6.3. Section: Malvanthera

  • Subsection: Malvantherae
  • Subsection: Hesperidiiformes
    • Series: Glandiferae
    • Series: Hesperidiiformes
    • Series: Xylosyciae
  • Subsection: Platypodeae
    • Series: Crassipes
    • Series: Eubracteatae
    • Series: Obliquae
    • Series: Rubiginosae

Section: Galoglychia

  • Subsection: Galoglychia
  • Subsection: Platyphyllae
  • Subsection: Chlamydodorae
  • Subsection: Crassicostae
  • Subsection: Cyathistipulae
  • Subsection: Caulocarpae

To Γένος Φίκος (Ficus L.): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Γένος Φίκος - Δέντρο Ficus aurea στην Εξοχή, στον Παναμά
Γένος Φίκος - Δέντρο Ficus aurea στην Εξοχή, στον Παναμά

To Γένος Φίκος (Ficus L.) - Ενδιαφέροντα Είδη

Ανάμεσα στα είδη του γένους Φίκος που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον περιλαμβάνονται τα ακόλουθα:

  • Ficus altissima Blume
  • Ficus aspera Forst. f.
  • Ficus aurea Nutt.
  • Ficus auriculata Lour.
  • Ficus benghalensis L.
  • Ficus benjamina L.
  • Ficus carica L.
  • Ficus citrifolia Mill.
  • Ficus cotinifolia Kunth
  • Ficus deltoidea Jack
  • Ficus drupacea Thunb.
  • Ficus elastica ex Hornem.
  • Ficus glomerata L. 
  • Ficus godeffroyi Warb.
  • Ficus lyrata Warb.
  • Ficus lutea Vahl
  • Ficus maclellandii King
  • Ficus macrophylla ex Pers.
  • Ficus microcarpa L.
  • Ficus obliqua Forst.
  • Ficus obtusifolia Kunth
  • Ficus pantoniana King
  • Ficus petiolaris Kunth
  • Ficus prolixa Forst.
  • Ficus pumila L.
  • Ficus racemosa L.
  • Ficus religiosa L.
  • Ficus rubiginosa ex Vent.
  • Ficus subulata Blume
  • Ficus spiralis Corner
  • Ficus sycomorus L.
  • Ficus villosa Blume
  • Ficus virens Aiton
  • Ficus watkinsiana M.Bailey

Σχετικά Άρθρα

To Γένος Φίκος (Ficus L.) - Παραπομπές

Τις Παραπομπές για το γένος Φίκος τις παρουσιάζει το Ηρωικό συγκρότημα Στραγγαλιστές (The Stranglers) με το τραγούδι No More Heroes.

  1. Bajaj, Y. (2010). Trees III.Berlin: Springer-Verlag Berlin and Heidelberg GmbH & Co.
  2. Cottee-Jones, H., Bajpa, O., Chaudhar, L., & Whittaker, R. (2016). The Importance of Ficus (Moraceae) Trees for Tropical Forest Restoration. Biotropica, 48(3), 413-419.
  3. Dhungana, P., Devi, P., & Borthakur, S. (2013). Pharmaceutical properties of Indian species of Ficus Linn. J. of Pharm. & Life Sci. (IJPLS), 4(1), 2314-2319.
  4. Γκανιάτσας, Κ. (1982). Συστηματική Βοτανική – Μέρος Β [Systematic Botany – Part B].Θεσσαλονίκη.
  5. Μπαμπαλώνας, Δ., & Κοκκίνη, Σ. (2004). Συστηματική Βοτανική: Φυλογενετική – φαινετική προσέγγιση της ταξινόμησης των φυτικών οργανισμών [Systematic Botany: Phylogenetics]. Θεσσαλονίκη: Αϊβάζη.
Print Friendly, PDF & Email

Κοινοποίηση

Η χρήση του υλικού, όπου δεν αναφέρονται δικαιώματα τρίτων, είναι απολύτως ελεύθερη. Η διάδοση του, ενδεχομένως, χρήσιμη.

ΑΡΘΡΑ

Συμβουλές αλλά και προτροπές, παρατηρήσεις αλλά και προτάσεις είναι, σε γενικές γραμμές, ευπρόσδεκτες. Το εάν θα γίνουν και αποδεκτές είναι, σε γενικές γραμμές, μιά άλλη ιστορία.

ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ

Σε δουλειά να βρισκόμαστε.

Η επιθυμία του περιηγητή του ιστοτόπου για ενίσχυση των άμισθων συντελεστών του είναι αναφαίρετο δικαίωμα του. Παρέχοντάς του το κουμπί της δωρεάς, τον βοηθούμε να το ασκήσει.

Close Menu