Μεγαλοπρεπής Κέδρος του Λιβάνου, στην Bcharre, στον Λίβανο
Μεγαλοπρεπής Κέδρος του Λιβάνου, στην Bcharre, στον Λίβανο

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Το γένος Κέδρος ή κατά το κοινώς λεγόμενον Cedrus Trew δεν χαρακτηρίζεται από το μέγα πλήθος των ειδών του. Αντιθέτως, στην καλύτερη των περιπτώσεων περιλαμβάνει τέσσερα είδη, στην χειρότερη μόλις τρία, δύο ή και ένα.

Ωστόσο αυτό που χάνει σε μαζικότητα το αναπληρώνει σε χρησιμότητα και ομορφιά. Πράγματι, πρόκειται για εντυπωσιακής ανάπτυξης και εμφάνισης κωνοφόρα δέντρα, εξαιρετικά μακρόβια, και με μεγάλη συμβολή στην δημιουργία σημαντικών δασικών οικοσυστημάτων.

Στο παρόν πόνημα, η συντακτική ομάδα της ‘Καλλιέργειας’ ασχολείται με αυτό το ολιγομελές γένος – την ταξινόμηση, περιγραφή και αξιοποίησή του.

Και για να λέει τα πράγματα με το όνομά τους, ασχολείται με το γένος Κέδρος, το οποίο περιλαμβάνει τον Cedrus deodara, C. libani, C. atlantica και C. brevifolia.

Αν στο μεταξύ προκύψει και κανένα ακόμα νέο είδος, επιφυλάσσεται να το συμπεριλάβει.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Από το Γένος Κέδρος, δάσος με Κέδρο του Άτλαντα, στο όρος Άτλας
Γένος Κέδρος - Δάσος Κέδρου του Άτλαντα, στο όρος Άτλας

Άρρενες Κώνοι Κέδρου

Κλαδί με 3 αρσενικούς κώνους του Κέδρου του Άτλαντα (Cedrus atlantica)
Κλαδί με 3 αρσενικούς κώνους του Κέδρου του Άτλαντα (Cedrus atlantica)

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Δάσος Κυπριακού Κέδρου στο όρος Τρόοδος, Κύπρος
Δάσος Κυπριακού Κέδρου στο όρος Τρόοδος, Κύπρος

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew) - Οικοπεριβάλλον

Τα είδη που περιλαμβάνονται στο γένος Κέδρος καταλαμβάνουν μια σχετικά μικρή ζώνη του Βορείου ημισφαιρίου και συγκροτούν δάση λιγότερο ή περισσότερο εκτεταμένα, αμιγή ή μαζί με Έλατα (Abies cilicica), Δρύες (Quercus ilex, Q. rotundifolia και Q. cerris), Γιουνίπερους
(Juniperus excelsa και J. foetidissima), καθώς και Πεύκα (Pinus nigra subsp. pallasiana και P. brutia).

Καταγωγή

Η καταγωγή των ειδών που ανήκουν στο γένος Κέδρος εντοπίζεται σε μια περιοχή, το δυτικό άκρο της οποίας βρίσκεται στο Μαρόκο, και συγκεκριμένα στο όρος του Άτλαντα, ενώ το ανατολικό είναι δυό βήματα απόσταση από εκεί με το αεροπλάνο, στην οροσειρά των
Ιμαλαΐων, στο Νεπάλ.

Το βόρειο σύνορο της καταγωγικής ζώνης των Κέδρων είναι η Μαύρη Θάλασσα, για την ακρίβεια όχι το αλμυρό νερό της αλλά τα Παρευξείνια Λευκά Όρη (Akdağ Mountain) στην Αμάσεια (Amasya) της Τουρκίας, ενώ το νότιο σύνορο βρίσκεται στο όρος Λίβανος καθώς και στο όρος Jabal an–Nusayriya, μεταξύ Λιβάνου και Συρίας.

Υψόμετρο

Εντός της φυσικής ζώνης ανάπτυξής των, οι Κέδροι εντοπίζονται κυρίως στις ορεινές περιοχές. Απαντώνται σε υψόμετρα που κυμαίνονται μεταξύ 900 και 3200 m, ωστόσο κάποιοι φυσικοί πληθυσμοί των ανεβρίσκονται και σε χαμηλότερα υψόμετρα, στα 500 m.

Κλίμα

Οι Κέδροι αναπτύσσονται σε περιοχές με ποικίλους κλιματικούς τύπους. Αντέχουν χαμηλές θερμοκρασίες μέχρι τους -35 °C και μέγιστες που φθάνουν τους 30 με 33,3 °C. Ακόμα, δείχνουν εξαιρετική προσαρμογή και αντεπεξέρχονται μακρές περιόδους ξηρασίας. Ως προς τις βροχοπτώσεις αναπτύσσονται σε εκείνες τις περιοχές που το ετήσιο ύψος βροχής κυμαίνεται από 200 έως 1800 mm.

Έδαφος

Τα φυσικά ενδιαιτήματα των Κέδρων βρίσκονται σε εξαιρετικά καλής  αποστράγγισης ασβεστώδη εδάφη, αλλά επίσης και σε εκείνα των οποίων το μητρικό υλικό είναι ψαμμίτες, σερπεντίνες και μαρμαρυγίες. Ως προς την αντίδραση του εδάφους, οι Κέδροι αναπτύσσονται στα ουδέτερα μέχρι και αλκαλικά εδάφη, με pH κυμαινόμενο από 6,6 έως 8,2.

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Δέντρα Κέδρου των Ιμαλαΐων (Cedrus deodara)
Δέντρα Κέδρου των Ιμαλαΐων (Cedrus deodara)

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew) - Μορφολογία

Το γένος Κέδρος περιλαμβάνει εντυπωσιακής παρουσίας και μεγάλης ανάπτυξης αειθαλή κωνοφόρα δέντρα.

Συχνά φτάνουν το ύψος των 30 με 40 m, ενώ αναφέρονται και δέντρα Κέδρων ύψους 70 m.

Έχουν οριζοντιόκλαδη εμφάνιση και σχήμα που ποικίλει, από πλατύ ημισφαιρικό – ομπρελοειδές έως κωνικό – πυραμιδοειδές.

Συνήθως έχουν έναν κορμό και κόμη πυκνή ή σχετικά πυκνή, η οποία χαρακτηρίζεται ως λεπτής υφής.

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Χαρακτηριστικός σπόρος είδους από το γένος Κέδρος
Γένος Κέδρος - Οι πτεροειδείς σπόροι

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew) - Βοτανική Περιγραφή

Κορμός

Ο κορμός των Κέδρων έχει διάμετρο μεταξύ 1 και 3 m. Ο φλοιός είναι αρχικά λείος σε όλα τα είδη, όμως με την πάροδο του χρόνου γίνεται τραχύς με αυλακώσεις. Το χρώμα του φλοιού είναι γκριζωπό – καφετί έως σκούρο καφέ.

Βλαστοί

Οι βλαστοί είναι διμορφικοί καθώς διαφοροποιούνται κατά την αύξηση σε δύο τύπους, σχηματίζοντας τα μακροκλάδια και τα βραχυκλάδια. Τα βραχυκλάδια εκφύονται από πλάγιους, μασχαλιαίους οφθαλμούς, έχουν βραδύ ρυθμό ανάπτυξης και παράγουν ελάχιστο ξύλο.

Φύλλα

Τα φύλλα των ειδών του γένους Κέδρου είναι βελονοειδούς σχήματος, στενά και άκαμπτα. Έχουν πλατιά τριγωνική έως τετραγωνική διατομή, ενώ κάθε ξεχωριστό φύλλο φέρει δύο επιμήκεις ρητινοφόρους αγωγούς.

Μόλο που είναι αμφιστοματικά, η πλειοψηφία των στομάτων παρατηρείται στις δύο άνω πλευρές. Τα φύλλα είναι μονήρη και διατάσσονται σπειροειδώς, ανεξαρτήτως του τύπου των βλαστών. Ωστόσο, επειδή η έκφυση των φύλλων στα βραχυκλάδια είναι πυκνή (15-45), πάνω σε αυτά, δείχνουν πως διατάσσονται κατά σπονδύλους (ψευδοσπόνδυλοι).

Το μήκος των φύλλων ποικίλει, τόσο μεταξύ των ειδών των Κέδρων όσο και μέσα στο ίδιο είδος, και κυμαίνεται από 0,5 cm στον Κυπριακό Κέδρο (Cedrus brevifolia) έως 6 cm στο Κέδρο των Ιμαλαίων (Cedrus deodara). Η διάρκεια ζωής του κάθε ξεχωριστού φύλου είναι από 3 έως 6 χρόνια.

Κώνοι

Όλα τα είδη στο γένος Κέδρος είναι μόνοικα. Παρόλο όμως που οι στρόβιλοι (κώνοι) βρίσκονται στο ίδιο δέντρο, οι αρσενικοί και οι θηλυκοί αναπτύσσονται σε διαφορετικά κλαδιά.

Οι αρσενικοί κώνοι είναι μονήρεις, πάντοτε όρθιοι, το δε μήκος τους κυμαίνεται μεταξύ 3 και 8 cm. Οι θηλυκοί κώνοι είναι επίσης όρθιοι ενώ αναπτύσσονται στα περιφερειακά κλαδιά. Έχουν σχήμα ωοειδές – βαρελοειδές και χρώμα αρχικά πρασινωπό, το οποίο γίνεται ανοικτό πορφυρό στην ωρίμανση.

Για να φθάσουν στην ωρίμανση, οι θηλυκοί κώνοι χρειάζονται περίπου 2 έως 3 χρόνια. Οι διαστάσεις τους κυμαίνονται ως προς το μήκος από 5 έως 14 cm, ενώ ως προς το πλάτος από 3 έως 9 cm. Μετά την ωρίμανση οι κώνοι διαλύονται.

Τα είδη που ανήκουν στο γένος Κέδρος εισέρχονται στην αναπαραγωγική φάση μετά την ενηλικίωσή τους, η οποία μπορεί, σε κάποια από αυτά, να διαρκεί 30 έως 40 χρόνια.

Επικονίαση

Η επικονίαση στους Κέδρους πραγματοποιείται το φθινόπωρο, με τον άνεμο και την βροχή.

Σπέρματα

Τα καρπικά λέπια των κώνων περιέχουν από δύο σπέρματα. Τα σπέρματα είναι ακανόνιστα τριγωνικά και καλύπτονται από μεμβράνη που απολήγει σε πτερύγιο, δίνοντάς τους πτεροειδές σχήμα. Είναι συνήθως μάλλον μαλακά, ελαιώδη καθώς και ρητινώδη. Οι διαστάσεις τους είναι για το μεν μήκος τα 4 με 4,5 cm, εκ των οποίων τα 2 έως 3 cm καταλαμβάνει το μεμβρανώδες πτερύγιο, για το δε πλάτος τα 0,4 έως 0,7 cm.

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew) - Ταξινόμηση

Όπως ενδεχομένως θα θυμάται ο πάντοτε υπομονετικός αναγνώστης της ‘Καλλιέργειας’, αναφέρθηκε στην αρχή, πως τα είδη που περιλαμβάνει το γένος Κέδρος, κατά τον πλέον επιστημονικό τρόπο, μπορεί να είναι ένα, δύο, τρία ή και τέσσερα.

Κάτι τέτοιο εξηγείται από το απλούστατο γεγονός, πως οι απόψεις των συστηματικών βοτανολόγων είναι αντιστοίχως μια, δύο, τρεις ή και τέσσερις. Στο παρόν πόνημα ακολουθείται η άποψη των τεσσάρων, διότι – αυστηρώς επιστημονικά – παρουσιάζεται περισσότερο γεναιόδωρη από τις άλλες.

Επικράτεια Eukaryota

Βασίλειο Plantae

Υποβασίλειο Viridaeplantae

Υπερφύλο Embryophyta

Φύλο Tracheophyta

Υποφύλο Euphyllophytina

Ομοταξία Spermatopsida

Τάξη Pinales

Οικογένεια Pinaceae

Γένος Cedrus

Είδος 

Cedrus atlantica (Κέδρος του Άτλαντα)

Cedrus brevifolia (Κέδρος της Κύπρου)

➤ Cedrus deodara  (Κέδρος των Ιμαλαΐων)

Cedrus libani subsp. libani

Cedrus libani subsp. stenocoma

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Θηλυκοί κώνοι δέντρου Κέδρου του Λιβάνου (Cedrus libani)
Θηλυκοί κώνοι δέντρου Κέδρου του Λιβάνου (Cedrus libani)

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew) - Χρήση

Τα είδη που περιλαμβάνει το γένος Κέδρος αξιοποιήθηκαν και αξιοποιούνται με ποικίλους τρόπους. Αμέσως πιο κάτω γίνεται αναφορά στο ευρύτατο πεδίο χρήσης τους.

Στο πανάρχαιο, παραδοσιακό, Ινδικό ιατρικό σύστημα Αγιουρβέδα (आयुर्वेद) γίνεται χρήση του Cedrus deodara. Ο C. deodara εκτιμάται για την αντισπασμωδική του δράση και αξιοποιείται αναλόγως.

Σε πολλές περιοχές της Τουρκίας, γίνεται χρήση ενός είδους πίσσας που λαμβάνεται από την ρητινώδη ρίζα και τους ατμούς του ξύλου του Cedrus libani. Το σκεύασμα χρησιμοποιείται σε ζώα διότι έχει παρασιτοκτόνο δράση ενάντια κυρίως σε εντομολογικούς εχθρούς.

Στον Λίβανο, γίνεται ευρεία χρήση των αιθέριων ελαίων που εξάγονται από τον C. libani, ως αντιβακτηριακά, αντιμυκητιασικά και αντιοξειδωτικά.

Φαρμακευτική

Το αιθέριο έλαιο καθώς και τα αιθανολικά εκχυλίσματα που λαμβάνονται από τους κώνους και το ξύλο του Cedrus libani παρουσιάζουν αντιδιαβητική δράση. Τα ακατέργαστα εκχυλίσματα των ρητινών του C. libani είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά απέναντι σε παθογόνους μικροοργανισμούς, εμποδίζοντας την ανάπτυξή τους.

Το αιθέριο έλαιο καθώς και τα αιθανολικά εκχυλίσματα που λαμβάνονται από τους κώνους, τα φύλλα και το ξύλο του C. libani, παρουσιάζουν σημαντική αντιϊκή δράση έναντι του ιού του απλού Έρπητα τύπου 1.

Ο οργανικός πτητικός υδρογονάνθρακας Germacrene D, που είναι βασικό συστατικό των αιθέριων ελαίων όλων των ειδών των Κέδρων, έχει δείξει σημαντική αντικαρκινική δράση, απέναντι στην λευχαιμία και στον καρκίνο της μήτρας.

Το αιθέριο έλαιο που εξάγεται από τον Cedrus atlantica έχει σημαντική αντιβιοτική δράση απέναντι σε βάκιλλους, σταφυλόκοκκους και εχινόκοκκους (Staphylococcus aureus, Enterococcus faecalis, Bacillus sphericus και Staphylococcus intermedius).

Ξυλεία

Το ξύλο του Cedrus libani είναι μέσης σκληρότητας, εξαιρετικά αρωματικό και πολύ ανθεκτικό. Χρησιμοποιείται για την κατασκευή επίπλων και ειδών χειροτεχνίας που διατηρούν για πολλά χρόνια το άρωμα του Κέδρου.

Το ξύλο του Cedrus atlantica είναι επίσης αρωματικό και ανθεκτικό. Αξιοποιείται ως καπλαμάς, ενώ χάρις στις εντομοαπωθητικές ιδιότητες που έχει, κατασκευάζονται από αυτό διάφορα αντικείμενα, στα οποία τοποθετούνται, αποθηκεύονται ή φυλάσσονται διάφορα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα.

Το ξύλο του Cedrus deodara χρησιμοποιείται σε κάθε είδους κατασκευαστική δραστηριότητα, σε ξυλουργικές εργασίες, ενώ αξιοποιείται και με την μορφή του κόντρα πλακέ. Μεταξύ άλλων, οι κορμοί του δέντρου είναι κατάλληλοι για κολώνες στήριξης του εναέριου ηλεκτρικού και τηλεπικοινωνιακού δικτύου ενώ χρησιμοποιείται ακόμα και για την κατασκευή μολυβιών, κιβωτίων και παλετών.

Καλλωπιστική

Για την καλλωπιστική χρήση όλων των ειδών που περιλαμβάνει το γένος Κέδρος, θα γίνει ή γίνεται λεπτομερέστατη αναφορά στα ιδιαίτερα για κάθε είδος ξεχωριστά αφιερώματα.

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση

Γένος Κέδρος (Cedrus Trew) - Παραπομπές

Τις Παραπομπές του άρθρου με τον ιδιαιτέρως εύηχο τίτλο Γένος Κέδρος (Cedrus Trew): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση, μας κάνει την τιμή να τις παρουσιάσει, το θρυλικό συγκρότημα των Τουαρέγκ Terakaft, με το τραγούδι τους Amazzagh.

  1. Alamgir, A. (2017). Therapeutic Use of Medicinal Plants and Their Extracts: Volume 1: Pharmacognosy. Basingstoke, England: Springer.
  2. Scaltsoyiannes, Α. (1998). Allozyme Differentiation and Phylogeny of Cedar Species. Silvae Genetica, (48), 61-68.
  3. Singh, V. (2006). Gymnosperm (naked seeds plant) : Structure and Development. Sarup & Sons.
  4. Welch, H. J., & Ouden, P. D. (1991). The Conifer Manual. Dordrecht, Netherlands: Kluwer Academic Pub.
  5. Γκανιάτσας, Κ. (1982). Συστηματική Βοτανική – Μέρος Α [Systematic Botany – Part A]. Θεσσαλονίκη.

Κοινοποίηση

Η χρήση του υλικού, όπου δεν αναφέρονται δικαιώματα τρίτων, είναι απολύτως ελεύθερη. Η διάδοση του, ενδεχομένως, χρήσιμη.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Συμβουλές αλλά και προτροπές, παρατηρήσεις αλλά και προτάσεις είναι, σε γενικές γραμμές, ευπρόσδεκτες. Το εάν θα γίνουν και αποδεκτές είναι, σε γενικές γραμμές, μιά άλλη ιστορία.

ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ

Σε δουλειά να βρισκόμαστε.

Η επιθυμία του περιηγητή του ιστοτόπου για ενίσχυση των άμισθων συντελεστών του είναι αναφαίρετο δικαίωμα του. Παρέχοντάς του το κουμπί της δωρεάς, τον βοηθούμε να το ασκήσει.

Close Menu